La costituzione di Valentiniano II e Teodosio I del Codice Teodosiano (XVI, 1, 4): legittimazione dell’«arianesimo», oppure tentativo di conciliazione?
DOI:
https://doi.org/10.15633/ps.30105Słowa kluczowe:
arianesimo, omeismo, Milano, AmbrogioAbstrakt
Questa costituzione concedeva il diritto di assemblea agli omei, i quali professavano la piena somiglianza del Figlio al Padre rifiutando la consustanzialità nicena, ponendosi così in contraddizione con il precedente sostegno di Teodosio ai cristiani niceni. L’articolo cerca di rispondere al perché l’imperatore abbia mutato il proprio atteggiamento e analizza le sue altre azioni volte a placare le dispute tra i diversi gruppi cristiani.
Bibliografia
Bauman R. A., The crimen maiestatis in the Roman Republic and the Augustan Principate, Johannesburg 1967.
Collectio Avellana. Listy cesarzy i papieży od 367 do 553 roku, tłum. A. Caba, P. Szewczyk, rewizja przekładu i opracowanie M. Ożóg, H. Pietras, Kraków 2021 (Synody i Kolekcje Praw, 14).
Consularia Constantinopolitana, in: Chronica minora saec. IV, V, VI, VII, vol. 1, ed. Th. Mommsen, Berolini 1892 (Monumenta Germaniae Historica. Auctores antiquissimi, 9).
De Giovanni L., Il libro XVI del Codice Teodosiano alle origini della codificazione in tema di rapporti Chiesa–Stato, Napoli 1985.
Dyjakowska M., Crimen laesae maiestatis. Studium nad wpływami prawa rzymskiego w dawnej Polsce, Lublin 2010.
Escribano Paño V., La conctruction de l’image de l’érétique dans le «Code Théodosien» XVI, Empire Chrétien et Église aux IVe et Ve siècles. Intégration ou «concordat» ? Le témoignage du Code Théodosien, ed. J.-N. Guinot, F. Richard, Paris 2008, p. 389–412.
Eunomius, The extant works, text and transl. by R. P. Vaggione, Oxford 1987.
Eusèbe de Césarée, Vie de Constantin, texte critique F. Winkelmann (Die griechischen christlichen Schriftsteller der ersten drei Jahrhunderte), introd. et notes L. Pietri, trad. M.-J. Rondeau, Paris 2013 (Sources Chrétiennes, 559).
Eusebio di Cesarea, Vita di Constantino, introd., trad. e note di L. Franco, Milano 2009.
Fiorentini M., Il giurista e l’eretico. Critica delle fonti e irenismo religioso nella prima età moderna, Roma 2016.
Gaudemet J., Orthodoxie et interpolations. A propos de CTh XVI, 1, 4 et XVI, 4, 1, «Revue de Droit Canonique» 11 (1961), p. 157–165.
Codicis Theodosiani liber sextus decimus. Kodeks Teodozjusza. Księga szesnasta, opr. M. Ożóg, M. Wójcik, tłum. A. Caba, Kraków 2014 (Synody i Kolekcje Praw. Synodi et Collectiones Legum, 7).
Mara M. G., Teodosio I imperatore, in: Nuovo dizionario patristico e di antichità cristiane, dir. A. Di Bernardino, vol. 3, col. 5266.
Maraval P., Le Christianisme de Constantin à la conquête arabe, Paris 2006.
Maraval P., Le devoire religieux des empereurs: de la tolérance à la répression, in: Chrétiens persécuteurs. Destructions, exclusions, violences religieuses au IVe siècle, dir. M.-F. Baslez, Paris 2014, p. 37–62.
Meslin M., Les ariens d’Occident 335–430, Paris 1967.
Naissance d’une chrétienté (250–430), dir. J.-M. Mayer, Ch. et L. Pietri, A. Vauchez, M. Venard, Paris 1995 (Histoire du christianisme, 2).
Paolino di Milano, Vita di Sant’Ambrogio, ed. bilingue a cura di M. Navoni, Edizione San Paolo 2016.
Pasini C., Ambrogio di Milano. Azione e pensiero di un vescovo, Edizione San Paolo 1996.
Pawluk T., Stosunek Kościoła pierwszych wieków do kary śmierci, «Prawo Kanoniczne» 20 (1977) nr 3–4, p. 209–223, https://doi.org/10.21697/pk.1977.20.3-4.14.
Pietras H., Concilio di Nicea (325) nel suo contesto, Roma 2021.
Pietras H., Fonti sulla condanna di Ario a Nicea nel 325, «Gregorianum» 104 (2023) n. 3, p. 500–501.
Pietras H., Lettera di Costantino alla Chiesa di Alessandria e Lettera del sinodo di Nicea agli Egiziani (325) — i falsi sconosciuti da Atanasio?, «Gregorianum» 89 (2008) n. 3, p. 727–739.
Ruphinus, Historia ecclesiastica, in: Eusebius Werke, Bd. 2: Die Kirchengeschichte, Hrsg. E. Schwartz, Bearb. Th. Mommsen, Leipzig 1903 (Die griechischen christlichen Schriftsteller der ersten drei Jahrhunderte).
Savon H., Ambroise de Milan (340–397), Paris 1997.
Simonetti M., La crisi ariana, Roma 1975 (Studia Ephemerides Augustinianum, 11).
Simonetti M., Timoteo I di Alessandria, in: Nuovo dizionario patristico e di antichità cristiane, vol. 3, a cura di A. Di Berardino, Genova–Milano 2008, p. 5358–5359
Socrate de Constantinople, Histoire ecclésiastique, Livre I, texte grec de l’édition G. C. Hansen (GCS), traduction par P. Périchon, P. Maraval, introduction et notes par P. Maraval, Paris 2004 (Sources Chrétiennes, 477).
Socrate di Constantinopoli, Storia dellla Chiesa, trad. it. G. Martino Piccolino, Roma 2021.
Soler E., L’Église catholique sous la dynastie Théodosienne: La genèse d’une Église d’État, en CTH XVI, in: Empire chrétien et Église aux IVe et Ve siècles. Intégration ou „concordat”? Le témoignage du Code Théodosien, ed. J.-N. Guinot, F. Richard, Paris 2008, p. 83–130.
Sordi M., I rapporti di Ambrogio con gli imperatori del suo tempo, in: Nec timeo mori. Atti del Congresso internazionale di studi ambrosiani nel XVI centenario della morte di sant’Ambrogio, Milano, 4–11 aprile 1997, a cura di L. F. Pizzolato, M. Rizzi, Milano 1998, p. 112–114.
Sozomène, Histoire ecclésiastique, t. 1: Livres I-II, texte grec de l’édition J. Bidez, G. C. Hansen (GCS), introd. G. Grillet, G. Sabbah, trad. A.-J. Festugiere, Paris 1993 (Sources Chrétiennes, 306).
Sozomeno di Gaza, Storia ecclesiastica, trad. it. S. Borzì, Roma 2024 (Testi Patristici).
Teodoreto di Cirro, Storia ecclesiastica, trad. it. A. Gallico, Roma 2000 (Testi Patristici).
The prosopography of the later Roman Empire, vol. 1: A.D. 260–395, eds. A. H. M. Jones, J. R. Martindale, Cambridge 1971.
Théodoret de Cyr, Histoire ecclésiastique, t. 1: Livres I–II, texte grec (GCS, NF 5, 19983) de L. Parmentier, G. C. Hansen, avec annotation par J. Bouffartigue, introd. A. Martin, trad. Pierre Canivet, revue et annotée par J. Bouffartigue, A. Martin, L. Pietri, F. Thelamon, Paris 2006 (Sources Chrétiennes, 501).
Theodosiani libri XVI cum Constitutionibus Sirmondianis et leges novellae ad Theodosianum pertinentes, ed. T. Mommsen, P. M. Meyer, Berlin 1905.
Wallraff M., Il «sinodo di tutte le eresie» a Costantinopoli (383), in: Vescovi e pastori in epoca teodosiana: in occasione del XVI centenario della consacrazione episcopale di S. Agostino, 396–1996. XXV Incontro di studiosi dell’antichità cristiana — Roma, 8–11 maggio 1996, a cura di E. Cavalcanti [et al.], p. 271–279.
Whiting C. M., Documents from the Luciferians. In defense of the Nicene Creed, Atlanta 2019.
Wolfram H., Storia dei Goti, a cura di A. Cesa, Roma 1985.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Henryk Pietras
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy publikujący w czasopiśmie udzielają jego wydawcy zgody o następującej treści:
- Autor zachowuje autorskie prawa majątkowe do utworu, a jednocześnie udziela wydawcy czasopisma zgody na jego pierwszą publikację w wersji drukowanej i wersji online na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe oraz zgody na wykonywanie opracowań, w tym przekładów.
- Autor ma możliwość udzielania zgody niewyłącznej na opublikowanie utworu w wersji, która ukazała się w czasopiśmie (np. zamieszczenia go w repozytorium instytucjonalnym lub opublikowania w książce), wraz z informacją o jego pierwszej publikacji w czasopiśmie.
