Jak oswoić wroga. O trudnych relacjach Marii Anny Bawarskiej i Jana Zamoyskiego
DOI:
https://doi.org/10.15633/fhc.31205Słowa kluczowe:
Anna Habsburżanka, Jan Zamoyski, Liga Święta (antyturecka), Maria Anna Bawarska, polityka dynastycznaAbstrakt
Artykuł ukazuje skomplikowane stosunki arcyksiężnej Marii Anny Bawarskiej, matki polskiej królowej Anny Habsburżanki, z kanclerzem i hetmanem wielkim koronnym Janem Zamoyskim. Przedstawia strategie teściowej Zygmunta III, stosowane w celu zjednania parze monarszej przychylności lub przynajmniej neutralności wpływowego polityka. Arcyksiężna próbowała osobiście nawiązać z nim stały kontakt korespondencyjny, a także wykorzystywała pośrednictwo osób trzecich (Stanisława Fogelwedera). Żeby lepiej poznać „wroga”, zbierała informacje na jego temat z różnych źródeł. Próbowała go „oswoić” poprzez drobne, kurtuazyjne gesty (gratulacje z okazji narodzin syna). Stosując także zasadę „wróg mojego wroga jest moim przyjacielem”, liczyła, iż łącząca ich niechęć do arcyksięcia Maksymiliana pozwoli im nawiązać polityczną współpracę. Podejmowane przez arcyksiężną działania zakończyły się jednak fiaskiem, w dużej mierze z powodu odmiennego podejścia obojga do powstania ligi antytureckiej i udziału w niej Siedmiogrodu.
Bibliografia
Źródła
Akten und Korrespondenzen zur Geschichte der Gegenreformation in Innerösterreich unter Ferdinand II., 1. Teil, ed. J. Loserth, Wien 1906.
Anna Habsburżanka do Jana Zamoyskiego, Koronowo, 10 IX 1594, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Zamoyskich, 358/140, s. 17–18.
Anna Habsburżanka do Jana Zamoyskiego, Sztokholm, 13 X 1593, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Zamoyskich, 358/140, s. 12–14.
Anna Habsburżanka do Marii Bawarskiej, Warszawa, 30 IX 1592, Haus-, Hof- und Staatsarchiv, Familienkorrespondenz A, Karton 40, poszyt 3, k. 1–10v.
Bohomolec F., Życie Jana Zamoyskiego Kanclerza y Hetmana Wielkiego Koronnego Krakowskiego, Bełskiego, Malborskiego, Dorpackiego, Knyszynskiego, Miedzerzyckiego, Grodeckiego, Jaworowskiego […] Starosty, Warszawa 1775.
Dobner H., Briefwechsel zwischen Erzherzogin Maria von Innerösterreich und ihrer Tochter Anna, Königin von Polen und Schweden, während ihres Aufenthaltes in Schweden 1593/1594 – Historische Analyse und Edition, unveröffentlichte Masterarbeit, Wien 2015, https://utheses.univie.ac.at/detail/34464#
Grazer Nuntiatur, Bd. 4: Nuntiatur des Girolamo Portia 1595‒1598, bearb. J. Rainer, Wien 2012.
Jan Zamoyski do Marii Bawarskiej, Drohobycz, 19 VII 1594, Familienkorrespondenz A, Karton 47, poszyt 8, k. 5–9v, 10–15v.
Jan Zamoyski do Marii Bawarskiej, Zamość, 7 VIII 1593, Haus-, Hof- und Staatsarchiv, Familienkorrespondenz A, Karton 47, poszyt 8, k. 2–3v, 4–4v.
Jerzy Radziwiłł do Marii Bawarskiej, Bodzentyn, 23 VIII 1594, Haus-, Hof- und Staatsarchiv, Familienkorrespondenz A, Karton 44, poszyt 26, 33–34v.
Jerzy Radziwiłł do Marii Bawarskiej, Kielce, 4 VIII 1594, Haus-, Hof- und Staatsarchiv, Familienkorrespondenz A, Karton 44, poszyt 26, 30–32v.
Jerzy Radziwiłł do Marii Bawarskiej, Kraków, 12 IV 1594, Haus-, Hof- und Staatsarchiv, Familienkorrespondenz A, Karton 44, poszyt 26, k. 25–27v.
Jerzy Radziwiłł do Marii Bawarskiej, Kraków, 21 V 1594, Haus-, Hof- und Staatsarchiv, Familienkorrespondenz A, Karton 44, poszyt 26, k. 28–29v.
Jerzy Radziwiłł do Marii Bawarskiej, Kraków, 8 I 1594, Haus-, Hof- und Staatsarchiv, Familienkorrespondenz A, Karton 44, poszyt 26, k. 21–23v.
Maksymilian III Habsburg do Klemensa VIII, Graz, 8 X 1593, Archiwum Zamku Królewskiego w Warszawie – Muzeum, Dokumenty, listy, akta luźne, sygn. D I/418.
Maria Bawarska do Jana Zamoyskiego, Graz, 2 VII 1593, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Zamoyskich, 358/131, s. 7–9.
Maria Bawarska do Jana Zamoyskiego, Graz, 8 VI 1593, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Zamoyskich, 358/131, s. 4–6.
Maria Bawarska do Jana Zamoyskiego, Salzburg, 12 I 1593, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Zamoyskich, 358/131, s. 1–3.
Maria do Rudolfa II, Graz, 18 X 1595, Haus-, Hof- und Staatsarchiv, Ungarn, 127 B, k. 29–34.
Rajnolda Hejdensztejna, sekretarza królewskiego, Dzieje Polski od śmierci Zygmunta Augusta do roku 1594. Ksiąg XII, t. 2, tłum. M. Gliszczyński, wyd. W. Spasowicz, Petersburg 1857.
Regina z Herburtów Żółkiewska do Barbary z Tarnowskich Zamoyskiej, Żółkiew, 24 XI 1609, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Zamoyskich, 712/358, s. 164.
Sebastian Montelupi do Jana Zamoyskiego, Kraków, 10 I 1594, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Zamoyskich, 358/681, s. 45–46.
The House of Vasa and The House of Austria. Correspondence from the years 1587 to 1668, part 1: The times of Sigismund III, 1587–1632, vol. 2, ed. R. Skowron, Katowice 2024.
Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze z rękopismów, tudzież dzieł w różnych językach o Polszcze wydanych, oraz z listami oryginalnemi królów i znakomitych ludzi w kraju naszym, t. 2, wyd. J. U. Niemcewicz, Lipsk 1839.
Opracowania
Barwicka-Makula A., Od wrogości do przyjaźni: Habsburgowie austriaccy wobec Polski w latach 1587–1592, Katowice 2019.
Bazylow L., Siedmiogród a Polska 1576–1613, Warszawa 1967.
Czamańska I., Czy naprawdę były to awantury? Interwencje polskie w Mołdawii w latach 1595–1616, „Balcanica Posnaniensia. Acta et studia” 28 (2021) nr 2, s. 57–79.
Dzięgielewski J., O zmiany ustrojowe czy o władzę? Konflikt między królem Zygmuntem III a kanclerzem Janem Zamoyskim, w: Historia testis temporum, lux veritas, vita memoriae, nuntia vetustatis, red. E. Kozerska, M. Maciejewski, P. Stec, Opole 2015, s. 271–281.
Gawron P., Jan Zamoyski, kanclerz i hetman wielki koronny, wobec zmagań turecko-habsburskich w latach 1593–1605/6, w: Polska wobec wielkich konfliktów w Europie nowożytnej. Z dziejów dyplomacji i stosunków międzynarodowych w XV–XVIII wieku, red. R. Skowron, Kraków 2009, s. 23–47.
Grzybowski S., Jan Zamoyski, Warszawa 1994.
Hegedüs O., The complex mother: Maria Anna of Inner Austria and the entanglement of the Vasa, Habsburg and Wittelsbach dynasties, „The Court Historian” 25 (2020) issue 3, s. 201–219.
Horn I., Andrzej Batory, Warszawa 2010.
Heine M., Der Brautzug der Erzherzogin Maria Christina von Graz nach Siebenbürgen im Jahre 1595. Ein Reisetagebuch, „Südost-Forschungen” 78 (2019), s. 304–352.
Jačov M., Europa i Osmanie w okresie lig świętych. Polska między Wschodem a Zachodem, Kraków 2003.
Kadzik D., Utrzymanie królewskiej teściowej. Wizyta Marii Bawarskiej podczas wesela Zygmunta III Wazy z Anną Habsburg (23 maja – 16 czerwca 1592 r.), Kraków 2017.
Keller K., Erzherzogin Maria von Innerösterreich (1551–1608). Zwischen Habsburg und Wittelsbach, Wien–Köln–Weimar 2012.
Keller K., Manische Neugier? Erzherzogin Maria von Innerösterreich in der Kommunikation zwischen Graz und Krakau, w: Monarchie und Diplomatie. Handlungsoptionen und Netzwerke am Hof Sigismunds III. Wasa, Hrsg. K. Lichy, O. Hegedüs, Paderborn 2023, s. 3–21.
Leitsch W., Das Leben am Hof König Sigismunds III. von Polen, Bd. 2, Wien 2009.
Leitsch W., Eine unbeachtete Quelle zur Geschichte Polens in der frühen Neuzeit. Die Familienkorrespondenz der Erzherzogin Maria, „Mitteilungen des Österreichischen Staatsarchivs” 53 (2009), s. 67–76.
Lepszy K., Rzeczypospolita Polska w dobie sejmu inkwizycyjnego (1589–1592), Kraków 1939.
Lepszy K., Walka stronnictw w pierwszych latach panowania Zygmunta III, Kraków 1926.
Milewski D., Między patronatem a współpracą – relacje Jana Zamoyskiego i hospodara mołdawskiego Jeremiego Mohyły (1595–1605), „Wieki Stare i Nowe” tom specjalny, 2012, s. 11–31.
Milewski D., Polsko-mołdawskie stosunki polityczno-wojskowe w latach 1538–1595, Oświęcim 2022.
Niderkorn J. P., Die europäischen Mächte und „Lange Türkenkrieg” Kaiser Rudolfs II. (1593–1606), Wien 1993.
Nowak-Dłużewski J., Okolicznościowa poezja polityczna w Polsce. Zygmunt III, Warszawa 1971.
Pieńkowski M. A., Trudna droga do władzy w Rzeczypospolitej. Sejm koronacyjny Zygmunta III 1587/1588 i sejm pacyfikacyjny 1589 roku, Warszawa 2021.
Roth E., Erzherzogin Anna von Innerösterreich, Königin von Polen und Schweden. Leben und Stellung in der habsburgischen Politik ihrer Zeit (1573–1598), Graz 1967 (maszynopis w Universitätsbibliothek Graz).
Spieralski Z., Awantury mołdawskie, Warszawa 1967.
Śliwiński A., Jan Zamoyski. Kanclerz i hetman wielki koronny, Warszawa 1947.
Targosz K., Królewskie uroczystości weselne w Krakowie i na Wawelu 1512–1605, Kraków 2007.
Tyszka P., W cieniu wielkiego kanclerza. Barbara z Tarnowskich Zamoyska, Warszawa 2015.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Aleksandra Barwicka-Makula, Paweł Tyszka
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy publikujący w czasopiśmie udzielają jego wydawcy zgody o następującej treści:
- Autor zachowuje autorskie prawa majątkowe do utworu, a jednocześnie udziela wydawcy czasopisma zgody na jego pierwszą publikację w wersji drukowanej i wersji online na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe oraz zgody na wykonywanie opracowań, w tym przekładów.
- Autor ma możliwość udzielania zgody niewyłącznej na opublikowanie utworu w wersji, która ukazała się w czasopiśmie (np. zamieszczenia go w repozytorium instytucjonalnym lub opublikowania w książce), wraz z informacją o jego pierwszej publikacji w czasopiśmie.
- Autor może umieścić swój utwór online (np. w repozytorium instytucjonalnym lub na swojej stronie internetowej) jeszcze przed zgłoszeniem utworu do czasopisma.
