„Aliena regina”, czyli o wzajemnych relacjach królowej Elżbiety Rakuszanki z poddanymi (1454–1505)
DOI:
https://doi.org/10.15633/fhc.31202Słowa kluczowe:
królowa Elżbieta, elita władzy, poddani, relacjeAbstrakt
Celem niniejszego artykułu jest ukazanie działań podjętych przez Elżbietę Rakuszankę, żonę króla Kazimierza Jagiellończyka, w celu pozyskania sobie teściowej i nowych poddanych oraz zbudowania zaplecza politycznego, które mogło pozwolić królowej na branie czynnego, choć zakulisowego, udziału w działalności politycznej w Królestwie Polskim i Wielkim Księstwie Litewskim.
Bibliografia
Źródła niedrukowane
Polecenie królowej Elżbiety Rakuszanki dla starosty nowokorczyńskiego Stanisława Szafrańca, zbadania krzywd wyrządzanych przez kmieci na łanach plebańskich, Archiwum Narodowe w Krakowie, Księga grodzka krakowska. Relationes (inducta), t. 806, s. 637–639.
Król Aleksander, na prośbę swej matki Elżbiety, nadaje Markowi ze Strojnowa (?) wrotnictwo bocheńskie, Biblioteka Czartoryskich, rkps 2181 III, s. 17–18.
Król Aleksander, na prośbę swej matki Elżbiety, nadaje Markowi ze Strojnowa (?) wrotnictwo bocheńskie, Biblioteka Państwowej Akademii Umiejętności i Państwowej Akademii Nauk, Materiały do Kodeksu dyplomatycznego Małopolski, t. 5, teczka T, nr 61 = Materiały do Kodeksu dyplomatycznego Małopolski, t. 5, edycja elektroniczna, opr. W. Bukowski, F. Sikora, J. Wroniszewski, red. W. Bukowski, Kraków 2014, nr 2115.
List Elżbiety Rakuszanki, Archiwum Państwowe w Poznaniu, Księga łęczycka grodzka, t. 9, k. 197.
Nominacja Klemensa Brandysa z Radoczy na wrotnictwo wielickie, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Metryka Koronna, 14, f. 105 (lub 56).
Nominacja Wierzbięty z Grabolewa na koniuszego wielickiego, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Metryka Koronna, 17, f. 308v-309.
Nominacja Marka ze Strojnowa (?) na wrotnictwo bocheńskie, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Metryka Koronna, 17, f. 309.
Zwolnienie z udziału w wojnie sług królowej, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Metryka Koronna, 19, f. 81v.
Nominacja Mikołaja Missopada na kasztelana czchowskiego, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Metryka Koronna, 19, f. 107v.
Zwolnienie z udziału w wojnie Ścibora z Bystrej, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Metryka Koronna, 20, f. 93v.
Zwolnienie z udziału w wojnie łożnych starej królowej, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Metryka Koronna, 20, f. 95v.
Zwolnienie z udziału w wyprawie Mikołaja Filipowskiego, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Metryka Koronna, 21, f. 129v.
Zwolnienie z udziału w wojnie Jana Mężyka oraz Joanny Piekarskiej, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Metryka Koronna, 21, f. 167v.
Źródła drukowane
Codex diplomaticus Lusatiae Superioris, t. 4: (1437–1457), wyd. R. Jecht, Görlitz 1911–1927.
Codex epistolaris saeculi decimi quinti, t. 3: (1392–1501), wyd. A. Lewicki, Kraków 1894 (Monumenta Medii Aevi Historica Res Gestas Poloniae Illustrantia, 14).
Dokumenty polskie z archiwów dawnego królestwa Węgier, t. 2, wyd. i opr. S. A. Sroka, Kraków 2000.
Joannis Dlugossii Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae. Liber duodecimus: 1445–1461, consilium editorum C. Baczkowski et al., textum recensuit D. Turkowska, commentarios confecit C. Ożóg, Cracoviae 2003.
Korespondencja żupnika krakowskiego Mikołaja Serafina z lat 1437–1459, wyd. W. Bukowski, T. Płóciennik, A. Skolimowska, Kraków 2006.
Kromer Marcin, Mowa na pogrzebie Zygmunta I oraz O pochodzeniu i o dziejach Polaków księgi XXIX i XXX, wstęp, przekł. i opr. J. Starnawski, Olsztyn 1982.
Martini Cromeri varmiensis episcopi Polonia sive De origine et rebus gestis Polonorvm libri XXX. Oratio funebris Sigismvndi primi regis, deque situ, populis, moribus, magistratibus et Republica regni Poloniae libri duo, Coloniae Agrippinae 1589.
Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur, contexuit indicesque adiecit Theodorus Wierzbowski, p. 1: Casimiri IV regis tempora complectens (1447–1492), Varsoviae 1905.
Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur, contexuit indicesque adiecit Theodorus Wierzbowski, p. 3: Alexandri regis tempora complectens (1501–1506), Varsoviae 1908.
Rybus H., Dwa źródła do biografii Macieja Drzewickiego, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne” 3 (1956) z. 2, s. 321–370.
Ulanowski B., Acta capitulorum cracoviensis et plocensis selecta (1438–1525, 1438–1523), „Archiwum Komisji Historycznej” 6 (1891), s. 1–296.
Opracowania
Boksiński A., Mecenat artystyczny królowej Elżbiety, żony Kazimierza Jagiellończyka, Kraków 1966, mps pracy doktorskiej w Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Borkowska U., Pietas regia. Formy królewskiej pobożności w późnośredniowiecznej Polsce, w: Król w Polsce XIV i XV wieku, red. A. Marzec, M. Wilamowski, Kraków 2006, s. 39–56.
Borkowska U., Pobożność rodziny Kazimierza Jagiellończyka, „Analecta Cracoviensia” 16 (1984), s. 23–41.
Borkowska U., Polskie pielgrzymki Jagiellonów, w: Peregrinationes. Pielgrzymki w kulturze dawnej Europy, red. H. Manikowska, H. Zaremska, Warszawa 1995, s. 185–203.
Brzeziński W., Życie szlachcianki w późnośredniowiecznej Wielkopolsce. Magnificae et generosae. Zagadnienia demograficzne i majątkowe, Bydgoszcz 2021.
Bukowski W., Serafin Mikołaj z Barwałdu h. Nieczuja, w: Polski słownik biograficzny, t. 36, z. 2, Warszawa–Kraków 1995, s. 285–289.
Czwojdrak B., Kształt dóbr oprawnych królowych w późnośredniowiecznej Polsce, „Res Historica” 2024 nr 57, s. 249–265.
Czwojdrak B., Pod rządami królowej Zofii Holszańskiej. Sądy ziemskie, grodzkie i in curia reginalis w Sanoku w latach 1434–1461, w: Silesia – Polonia – Europa. Studia historyczne dedykowane Profesorowi Idziemu Panicowi, red. J. Sperka, Katowice–Bielsko-Biała 2019, s. 293–300.
Czwojdrak B., Syn i matka – Zofia Holszańska wobec Kazimierza Jagiellończyka, w: Jagiellonowie i ich świat. Dynastia królewska w drugiej połowie XV i w XVI wieku, red. B. Czwojdrak, J. Sperka, P. Węcowski, Kraków 2015, s. 285–294 (Studia Jagiellonica, 2).
Czwojdrak B., Under the rule of queen Zofia Holszańska. Land, town and in curia reginalis courts in Sanok in 1434–1461, w: Právní kultura středověku, ed. M. Nodl, P. Węcowski, Praga 2016, s. 191–198 (Colloquia Mediaevalia Pragensia, 17).
Czwojdrak B., Zofia Holszańska. Studium o dworze i roli królowej w późnośredniowiecznej Polsce, Warszawa 2012.
Czyżewski K. J., „Proventu et suppellectili…”. Uwagi o jagiellońskich fundacjach w katedrze krakowskiej, w: Patronat artystyczny Jagiellonów, red. M. Walczak, P. Węckowski, Kraków 2015, s. 109–139.
Dvořáková D., Barbara of Cilli (1392–1451): A Hungarian, Holy Roman, and Bohemian queen, tłum. D. McLean, Leiden–Boston 2021 (East Central and Eastern Europe in the Middle Ages, 450–1450, 77).
Dvořáková D., Elisabeth of Luxembourg (1409–1442). A Hungarian queen of the 15th century, tłum. D. McLean, Leiden–Boston 2025 (East Central and Eastern Europe in the Middle Ages, 450–1450, 96).
Fałkowski W., Elita władzy w Polsce za panowania Kazimierza Jagiellończyka (1447–1492). Studium aspektów politycznych, Warszawa 1992.
Garbacik J., Testament królowej Elżbiety Rakuszanki, żony Kazimierza Jagiellończyka (27 czerwca 1505), w: Prace z dziejów Polski feudalnej ofiarowane Romanowi Grodeckiemu w 70. rocznicę urodzin, red. Z. Kozłowska-Budkowa, Warszawa 1960, s. 309–319.
Gąsiorowski A., Janusz (Jan) Latalski h. Prawdzic, w: Polski słownik biograficzny, t. 16, Wrocław–Warszawa–Kraków 1971, s. 561–562.
Goetel-Kopffowa M., Mecenat kulturalny Jana Konarskiego (1447–1525), w: Rozprawy i sprawozdania Muzeum Narodowego w Krakowie, t. 8, Kraków 1964, s. 7–200.
Górczak Z., Kariery majątkowe rodzin aspirujących do kręgu elity możnowładztwa wielkopolskiego w drugiej połowie XV i początkach XVI w., Poznań 2013.
Gronowski T. M., Zwyczajny klasztor, zwyczajni mnisi. Wspólnota tyniecka w średniowieczu, Kraków 2007.
Kumor B., Dzieje diecezji krakowskiej do roku 1795, t. 2, Kraków 1999.
Molenda D., Eksploatacja rud miedzi i handel miedzią w Polsce w późnym średniowieczu i w początkach nowożytności (do 1795 r.), „Przegląd Historyczny” 80 (1989) z. 4, s. 801–814.
Możejko B., O okolicznościach narodzin królewskich dzieci w świetle itinerarium Kazimierza Jagiellończyka i Elżbiety Rakuskiej, „Studia z Dziejów Średniowiecza” 24 (2020), s. 126–158.
Piwowarczyk D., Poczet rycerzy polskich XIV i XV w., Warszawa 2004.
Rajman J., Kraków – rajcy i rada miejska, w: Klasztory, miasta, zamki w życiu i twórczości Jana Długosza, red. J. Rajman, D. Żurek, Kraków 2016, s. 95–128.
Rombek T., Duchowni na dworze królowej Elżbiety Rakuszanki (1454–1505) i jej córki Elżbiety Jagiellonki (1505–1515), „Rocznik Filozoficzny Ignatianum” 27 (2021) z. 2, s. 81–110.
Rombek T., Elżbieta Rakuska wobec otoczenia Kazimierza IV Jagiellończyka (1454–1492), w: Materiały V Kongresu Mediewistów Polskich, t. 5: Średniowieczni władcy i ich otoczenie, red. J. Sperka, K. Kollinger, Rzeszów 2018, s. 311–324.
Rombek T., Królowa Elżbieta wobec elekcji z lat 1492 i 1501, w: Jagiellonowie i ich świat. Dynastia królewska w drugiej połowie XV i w XVI wieku, red. B. Czwojdrak, J. Sperka, P. Węcowski, Kraków 2015, s. 295–301.
Rombek T., Rola polityczna królowej Elżbiety Rakuszanki (1454–1505), w: Kobiety i władza w czasach dawnych, red. B. Czwojdrak, A. Kluczek, Katowice 2015, s. 281–288.
Rombek T., Rotacje na wybranych urzędach dworu Elżbiety Rakuszanki (1454–1505), „Średniowiecze Polskie i Powszechne” 6 (2014), s. 304–318.
Sochacka A., Jan z Czyżowa, namiestnik Władysława Warneńczyka. Kariera rodziny Półkozów w średniowieczu, wyd. 2 popr. i uzup., Oświęcim 2016.
Sroka S. A., Średniowieczny Bardiów i jego kontakty z Małopolską, Kraków 2010.
Szpak J., Kontakty polskich królowych z sanktuarium i klasztorem paulinów na Jasnej Górze w Częstochowie, „Rocznik Filozoficzny Ignatianum” 27 (2021) z. 2, s. 141–159.
Szybkowski S., Starostowie przedeccy w późnym średniowieczu (koniec XIV–XV w.). Studium prozopograficzne, „Studia z Dziejów Średniowiecza” 14 (2008): Kaci, święci, templariusze, s. 399–436.
Urzędnicy centralni i nadworni Polski XIV–XVIII wieku. Spisy, opr. K. Chłopowski, S. Ciara, Ł. Kądziela, T. Nowakowski, E. Opiliński, G. Rutkowska, T. Zielińska, red. A. Gąsiorowski, Kórnik 1992.
Urzędnicy małopolscy XII–XV wieku. Spisy, opr. J. Kurtyka, T. Nowakowski, F. Sikora, A. Sochacka, P. K. Wojciechowski i B. Wyrozumska, red. A. Gąsiorowski, Wrocław–Warszawa–Kraków 1990.
Walczak M., Wyposażenie ruchome kaplicy Świętokrzyskiej w katedrze na Wawelu. Przyczynek do badań nad pobożnością Jagiellonów, w: Jagiellonowie i ich świat. Dynastia królewska w drugiej połowie XV i w XVI wieku, red. B. Czwojdrak, J. Sperka, P. Węcowski, Kraków 2015, s. 393–412.
Wolski M., Lipnica Górna, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, t. 3, z. 3, opr. W. Bukowski, J. Kurtyka, J. Laberschek, Z. Leszczyńska-Skrętowa, F. Sikora, M. Wolski, red. F. Sikora, Kraków 2000, s. 640–645.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Tomasz Rombek
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy publikujący w czasopiśmie udzielają jego wydawcy zgody o następującej treści:
- Autor zachowuje autorskie prawa majątkowe do utworu, a jednocześnie udziela wydawcy czasopisma zgody na jego pierwszą publikację w wersji drukowanej i wersji online na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe oraz zgody na wykonywanie opracowań, w tym przekładów.
- Autor ma możliwość udzielania zgody niewyłącznej na opublikowanie utworu w wersji, która ukazała się w czasopiśmie (np. zamieszczenia go w repozytorium instytucjonalnym lub opublikowania w książce), wraz z informacją o jego pierwszej publikacji w czasopiśmie.
- Autor może umieścić swój utwór online (np. w repozytorium instytucjonalnym lub na swojej stronie internetowej) jeszcze przed zgłoszeniem utworu do czasopisma.
