Alegoria w tradycji hermeneutycznej. Gadamerowska rehabilitacja alegorii

Marek Sołtysiak

Abstrakt


Pojęcie alegorii związane jest z tradycją retoryczną i hermeneutyczną. W tradycji retorycznej alegoria jest techniką szyfrującą określone treści. Natomiast kiedy brana jest pod uwagę potrzeba odszyfrowania tych treści, to mamy do czynienia z jej interpretacją hermeneutyczną. Alegoria, a dokładniej mówiąc alegoreza, staje się wówczas narzędziem interpretacji. Dzięki jej zastosowaniu można wydobyć ukrytą prawdę tekstu. W artykule podjęto próbę przedstawienia alegorii w jej drugim znaczeniu, czyli w tradycji hermeneutycznej. Jej hermeneutyczne znaczenie od starożytnej Grecji aż po epokę baroku związane było z dogmatyczną interpretacją przekazów. Homer jako pierwszy zastosował alegorię (alegorezę) do interpretacji mitów. W czasach patrystycznych wystąpiła potrzeba alegorycznego rozumienia Pisma Świętego. Natomiast w średniowieczu alegoria pełniła podwójną rolę: filozoficzno­‑teologiczną i estetyczną.
Po raz pierwszy znaczenie alegorii zostało podważone w czasie reformacji, w jej zastosowaniu do interpretacji Biblii. Ostatnią epoką, w której dowartościowano alegorię w jej hermeneutycznym znaczeniu był barok. Schyłek jej zastosowania, jako narzędzia w dotarciu do prawdy, aż do jej odrzucenia rozpoczął się w oświeceniu. Gadamer odpowiedzialnym za jej deprecjację czyni przede wszystkim Kanta i dokonaną przez niego estetyzację sztuki. Dzieło sztuki, zgodnie z jego koncepcją, ukazuje nam tylko piękno.
Gadamer sprzeciwia się estetyzacji sztuki dokonanej przez Kanta. W wyniku rehabilitacji alegorii podważył estetyzację dzieła sztuki i zawężenie jej do wytworu geniusza. Jego zdaniem, w doświadczeniu dzieła sztuki nie mamy tylko do czynienia z pięknem, ale przede wszystkim z prawdą o nas samych i o otaczającym nas świecie.

Słowa kluczowe


św. Augustyn; H.-G. Gadamer; Homer; I. Kant; alegoria; hermeneutyka filozoficzna; symbol

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Św. Augustyn, O nauce chrześcijańskiej, tłum. J. Sulowski, Warszawa 1989.

Św. Augustyn, O Trójcy świętej, tłum. M. Stokowska, Poznań–Warszawa– Lublin 1963.

Grondin J., Wprowadzenie do hermeneutyki filozoficznej, tłum. L. Łysień, Kraków 2007.

Léon­‑Dufour X. SJ, Słownik Nowego Testamentu, tłum. bp K. Romaniuk, Poznań 1986.

Domaradzki M., Filozofia antyczna wobec problemu interpretacji. Rozwój alegorezy od przedsokratyków do Arystotelesa, Poznań 2013.

Gadamer H.-G., Aktualność piękna. Sztuka jako gra, symbol i piękno, tłum. K. Krzemie­nio­wa, War­szawa 1993.

Gadamer H.-G., Klassische und philosophische Hermeneutik, [w:] H.-G. Gadamer, Ge­sammelte Werke 2. Hermeneutik II, Tübingen 1993, s. 92–117.

Gadamer H.-G., Mythos und Logos, [w:] H.-G. Gadamer, Gesammelte Werke 8. Ästhetik und Poetik I, Tübingen 1993, s. 170–173.

Gadamer H.-G., Prawda i metoda. Zarys hermeneutyki filozoficznej, tłum. B. Baran, Kra­ków 2004.

Grelot P., Typ, [w:] Słownik teologii biblijnej, red. X. Leon­‑Dufour, tłum. bp K. Romaniuk, Poznań­‑Warszawa 1985, s. 992–997.

Hegel G. W. F., Wykłady o estetyce, tłum. A. Landman, t. 1, Warszawa 1964.

Kant I., Krytyka władzy sądzenia, tłum. J. Gałecki, Warszawa 1986.

Lévinas E., Całość i nieskończoność. Esej o zewnętrzności, tłum. M. Kowalska, Warszawa 1998.

Pöltner G., Estetyka filozoficzna, tłum. J. Zychowicz, Kraków 2011.

Reale G., Historia filozofii starożytnej, tłum. E. I. Zieliński, t. 5, Lublin 2002.

Ricoeur P., „Symbol daje do myślenia”, tłum. S. Cichowicz, [w:] P. Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawa o metodzie, opr. S. Cichowicz, Warszawa 1985, s. 58–75.

Ripa C., Ikonologia, tłum. I. Kania, Kraków 1998.

Sarnowska­‑Temeriusz E., Alegoria, [w:] Słownik literatury staropolskiej, red. T. Michałow­ska, Wrocław–Warszawa–Kraków 1998, s. 20–26.

Seils M., Symbol, [w:] Historisches Wörterbuch der Philosophie, Hrsg. J. Ritter, K. Gründer, t. 9, Basel 1998, s. 725–729.

Sołtysiak M., Symbol hermeneutyczny a symboliczność dzieła sztuki według Hansa­‑Georga Gadamera, „Logos i Ethos” 2014 nr 2 (37), s. 21–46.

Wojciechowska K., Alegoria, [w:] Religia, red. T. Gadacz, B. Milerski, t. 1, Warszawa 2001, s. 138–139.

Wojciechowska K., Alegoryczna interpretacja Biblii, alegoreza, [w:] Religia, red. T. Gadacz, B. Milerski, t. 1, Warszawa 2001, s. 139–141.

Tatarkiewicz W., Historia estetyki. Estetyka nowożytna, t. 3, Warszawa 1991.




Copyright (c) 2017 Marek Sołtysiak