Zagrożenie buntem chłopskim w południowo­‑wschodnich województwach Rzeczypospolitej Obojga Narodów w latach 1788–1789

Maciej Trąbski

Abstrakt


Jednym z wielu problemów z jakim w XVIII wieku zmagały się struktury administracji państwowej, samorządowej i prywatnej w południowo­‑wschodnich województwach Rzeczypospolitej Obojga Narodów było rozbójnictwo, występujące na tamtych terenach pod określeniem hajdamaczyzny, oraz związane z nim zagrożenie buntem ludności ukraińskiej. Po raz ostatni obawy z tym związane dały o sobie znać w czasie obrad Sejmu Czteroletniego. Obawiano się, że podobnie jak w 1768 roku Rosja popchnie chłopstwo przeciwko szlachcie, w celu wywołania chaosu w południowo­‑wschodnich województwach Rzeczypospolitej, a tym samym doprowadzi do przerwania obrad sejmowych i przywróci swoje zwierzchnictwo nad krajem. Za agitarorów uważano duchowieństwo prawosławne, rosyjskich kupców, kozaków, a nawet księży grekokatolickich.

Słowa kluczowe


Sejm Czteroletni; bunt chłopski; prawosławie; Ukraina

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Źródła archiwalne

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Militaria z Jabłonny, sygn. 4, 73; tzw. Metry­ka Litewska, dz. VII/133.

Archiwum Narodowe w Krakowie, Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów, sygn. 1171, 1192, 1200.

Biblioteka Jagiellońska w Krakowie, rkps 9943.

Biblioteka Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie, rkps 730, 3471.

Źródła drukowane

Архив Юго­‑Западной России, ч. 3, т. 5, Киев 1902.

Dyaryusz Seymu Ordynaryinego pod Związkiem Konfederacyi Generalney Oboyga Narodow w Warszawie rozpoczętego Roku 1788, t. 1, cz. 2, Warszawa 1790.

Dyaryusz Seymu Ordynaryinego pod Związkiem Konfederacyi Generalney Oboyga Narodow w Warszawie rozpoczętego roku 1788, t. 2, cz. 1, Warszawa 1790.

Korespondencja krajowa Stanisława Augusta z lat 1784 do 1792, wyd. B. Zaleski, Poznań 1872.

Volumina Legum, t. 8, Petersburg 1860.

Volumina Legum, t. 9, Kraków 1889.

Pamiętniki

Pamiętnik Jakuba Filipa Kierzkowskiego kapitana wojska francuskiego, kawalera Krzyża Legii Honorowej, a na ostatku majora Wojska Polskiego 1831 roku, Warszawa 1903.

Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego, t. 2, Warszawa 1910.

Pamiętniki księdza J. Kitowicza do panowania Stanisława Poniatowskiego z manuskrypta dotąd drukiem nieogłoszonego, t. 1, Poznań 1845.

Opracowania

Deruga A., Kościół prawosławny a sprawa „buntu” w 1798 roku we wschodnich województwach Rzeczypospolitej, „Ateneum Wileńskie: czasopismo naukowe poświęcone badaniom przeszłości ziem W. X. Litewskiego” 13 (1938) z. 2, s. 172–269.

Jakowenko N., Historia Ukrainy od czasów najdawniejszych do końca XVIII wieku, przeł. O. Hna­tiuk, K. Kotyńska, Lublin 2000.

Kalinka W., Sejm Czteroletni, t. 1, ks. 3, Kraków 1895.

Korzon T., Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta (1764–1794) badania historyczne ze stanowiska ekonomicznego i administracyjnego, t. 1, Kraków 1897.

Litak S., Kościół w Polsce w okresie oświecenia do 1795 roku, [w:] Historia Kościoła, t. 4: 1715–1848, red. L. J. Rogier, G. de Bertier de Sauvigny, J. Hajjar, Warszawa 1987, s. 403–409.

Mironowicz A., Kościół prawosławny w dziejach dawnej Rzeczypospolitej, Białystok 2001.

Rawita­‑Gawroński F., Historya ruchów hajdamackich (w. XVIII), t. 1, Brody 1913.

Sakowicz E., Kościół prawosławny w Polsce w epoce Sejmu Wielkiego 1788–1792, Warszawa 1935.

Serczyk W. A., Hajdamacy, Kraków 1978.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 1, pod red. F. Suli­mirskiego, Warszawa 1880; t. 7, pod red. B. Chlebowskiego, Warszawa 1886; t. 13, pod red. B. Chlebowskiego, Warszawa 1893.

Srogosz T., Zagrożenie bezpieczeństwa na kresach południowo­‑wschodnich Rzeczypospolitej w końcu lat osiemdziesiątych XVIII wieku w świetle korespondencji wojewody kijowskiego Józefa Gabriela Stempkowskiego, „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Zeszyty Historyczne” 2014 t. 13, s. 89–98.

Szyndler B., Indygeni Sejmu Czteroletniego, „Annales Universitatis Mariae Curie­‑Sklodowska. Sectio F – Historia” 45 (1990), s. 365–375.

Złotkowski D., Twierdza jasnogórska jako „więzienie stanu”. Uwięzienie bp. Wiktora Sad­kowskiego na tle relacji Stanisława Augusta wobec paulinów, [w:] Twierdze osiemnastowiecznej Europy. Studia z dziejów nowożytnej sztuki wojskowej, pod red. M. Trąb­skiego [w druku].




Copyright (c) 2016 Maciej Trąbski