Which religion is the oldest? A discussion on the origins of religion in Philastrius of Brescia’s “Diversarum hereseon liber”
DOI:
https://doi.org/10.15633/ps.30101Keywords:
Philastrius of Brescia, heresies, religion, paganism, Judaism, ChristianityAbstract
In the treatise “Diversarum hereseon liber” Philastrius of Brescia (330–387/388) joined the discussion about the origins and chronological priority of different religions. This article is an analysis of chapters 109–112 of Philastrius’ work, addressing the above issue. Bishop of Brescia focused in them on criticising the views granting pagan cults the status of the oldest form of religion and on challenging the view that Christianity appeared in the world as a new religion at the latest. In his view, both of these suggestions had to be rejected as heretical. According to Philastrius’ apologetic argument, paganism is a secondary religion, created by sinful men. Christianity, on the other hand, is not only the qualitatively most perfect religion, but also the chronologically first, recognised by Old Testament righteous people long before Christ appeared on earth. The originality of the Bishop of Brescia lies in his radicalisation of earlier ideas of Origen and Tertullian, expressed in the anachronistic conviction that the Christian religion was hidden in Judaism in a fully developed form as far as the Trinitarian doctrine is concerned, and as such has existed from the beginning of the world.
References
Ambrosius, Exameron, w: Sancti Ambrosii opera, pars 1, ed. C. Schenkl, Pragae–Vindobonae–Lipsiae 1896, s. 1–261 (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, 32).
Ambroży z Mediolanu, Listy, t. 1, tłum. P. Nowak, Kraków 2012.
Aristide, Apologie, ed. B. Pouderon, Paris 2003 (Sources Chrétiennes, 470).
Arnobius, Adversus nationes, ed. F. Oehler, Lipsiae 1846.
Arystydes z Aten, Apologia, w: Pierwsi apologeci greccy, tłum. L. Misiarczyk, opr. J. Numowicz, Kraków 2004, s. 135–146 (Biblioteka Ojców Kościoła, 24).
Atenagoras z Aten, Prośba za chrześcijanami, tłum. S. Kalinkowski, Warszawa 1985, s. 27–80.
Athanasius, Oratio contra gentes, w: S. P. N. Athanasii opera omnia quae exstant […], t. 1, ed. J.-P. Migne, Parisiis 1857, kol. 1–95 (Patrologiae Cursus Completus. Series Graeca, 25).
Athenagoras, Legatio pro Christianis, w: S. P. N. Justini […] opera quae exstant omnia […], ed. J.-P. Migne, Parisiis 1857, kol. 890–972 (Patrologiae Cursus Completus. Series Graeca, 6).
Augustinus, Contra Faustum Manichaeum, w: Sancti Aureli Augustini de vitilitate credendi, de duabus animabus contra Fortunatum, contra Adimantum, contra epistulam fundamenti, contra Fuastum, recensuit J. Zycha, Vindobonae 1891, s. 247–797 (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, 25/1).
Augustinus, De haeresibus, ed. R. Vander Plaetse, C. Beukers, w: Augustinus, De fide rerum invisibilium; Enchiridion ad Laurentium de fide et spe et caritate […], ed. M. P. J. van den Hout, E. Evans i in., Turnhout 1969, s. 266–345 (Corpus Christianorum. Series Latina, 46).
Augustyn, Przeciw Faustusowi, tłum. J. Sulowski, Warszawa 1991 (Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy, 55–56).
Banterle G., Introduzione, w: San Filastrio di Brescia, Delle varie eresie, w: San Filastrio di Brescia, „Delle varie eresie”. San Gaudenzio di Brescia, „Trattati”, a cura di G. Banterle, Milano–Roma 1991, s. 9–18 (Scrittori dell’area Santambrosiana. Complementi all’edizione di tutte le Opere di Sant’Ambrogio, 2).
Brox N., Non ulla gens non christiana, „Vigiliae Christianae” 27 (1973), s. 46–49.
Cameron A., The last pagans of Rome, Oxford 2011.
Chuvin P., Sur les origines de l’équation paganus = païen, w: Impies et païens entre Antiquité et Moyen Âge, sous la direction L. Mary, M. Sot, Paris 2002, s. 7–15.
Clemens Alexandrinus, Stromata, w: Clementis Alexandrini […] opera quae exstant omnia […], ed. J.-P. Migne, Parisiis 1957, kol. 685–1382 (Patrologiae Cursus Completus. Series Graeca, 8).
Codicis Theodosiani liber sextus decimus. Kodeks Teodozjusza. Księga szesnasta, opr. M. Ożóg, M. Wójcik, tłum. A. Caba, Kraków 2014 (Synody i Kolekcje Praw. Synodi et Collectiones Legum, 7).
Drączkowski F., Filozofia grecka jako „trzeci Testament”, czyli „praeparatio evangelica” w rozumieniu Klemensa Aleksandryjskiego, w: Wczesne chrześcijaństwo a religie, red. I. S. Ledwoń, M. Szram, Lublin 2012, s. 407–424.
Filastrius Brixiensis, Diversarum hereseon liber, ed. F. Heylen, w: Eusebius Vercellensis, Opera quae supersunt. Filastrius Brixiensis, Diversorum hereseon liber […], ed. V. Bulhart, F. Heylen i in., Turnhout 1957, s. 217–324 (Corpus Christianorum. Series Latina, 9).
Filipowicz A. F., „Anima naturaliter christiana” — wiara i rozum na drogach duszy do Boga w pismach Tertuliana, w: Wczesne chrześcijaństwo a religie, red. I. S. Ledwoń, M. Szram, Lublin 2012, s. 475–498.
Fragmenta Hesiodea, ed. R. Merkelbach, M. L. West, Oxonii 1967.
Gassman M., An ancient account of pagan origins: Making sense of Filastrius, „Diversarum hereseon liber” 111, „Revue d’Études Augustiniennes et Patristiques” 67 (2021) n. 1, s. 83–105, https://doi.org/10.1484/J.REA.5.128425.
Gaudentius Brixiensis, Tractatus, ed. A. Glück, Vindobonae–Lipsiae 1936 (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, 68).
Iustinus Martyr, Apologia 1–2, w: S. P. N. Justini […] opera quae exstant omnia […], ed. J.-P. Migne, Parisiis 1857, kol. 327–470 (Patrologiae Cursus Completus. Series Graeca, 6).
Justyn Męczennik, 1 i 2 Apologia. Dialog z Żydem Tryfonem, tłum. L. Misiarczyk, Warszawa 2012.
Kasprzak D., Stosunek chrześcijan do pogan w późnym Cesarstwie Rzymskim. Augustyn („De civitate Dei”) a Salwian z Marsylii („De gubernatione Dei”), w: Wczesne chrześcijaństwo a religie, red. I. S. Ledwoń, M. Szram, Lublin 2012, s. 215–254.
Kobielus S., Bestiarium chrześcijańskie: zwierzęta w symbolice i interpretacji. Starożytność i średniowiecze, Warszawa 2002.
Kołosowski T., Krytyka politeizmu i kultów pogańskich w pismach apologetów II w., w: Wczesne chrześcijaństwo a religie, red. I. S. Ledwoń, M. Szram, Lublin 2012, s. 99–116.
Lactantius, Divinae institutiones, ed. S. Brandt, w: Lactantius, Opera omnia, Pragae–Vindobonae–Lipsiae 1890, s. 1–672 (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, 19/1).
Lampe G. W. H., A patristic Greek lexicon, Oxford 1961.
Lange N. R. M. de, Origen and the Jews. Studies in Jewish-Christian relations in third-century Palestine, Cambridge 1976.
Lucjusz Ceciliusz Firmianus Laktancjusz Podstawy nauki Bożej. Księgi I–III, tłum. J. Wojtczak-Szyszkowski, Warszawa 2023 (Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy, 83).
Marius Victorinus, In epistulam Pauli ad Galatas, ed. F. Gori, Vindobonae 1986 (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, 83/2).
Mariusz Wiktoryn, Komentarz do Listu do Galatów, w: Mariusz Wiktoryn, Dzieła egzegetyczne, tłum. A. Baron, Kraków 1999 (Źródła Myśli Teologicznej, 13).
Misiarczyk L., Wstęp, w: Pierwsi apologeci greccy, tłum. L. Misiarczyk, Kraków 2004, s. 11–91 (Biblioteka Ojców Kościoła, 24).
Misiarczyk L., Zbawcza obecność Logosu w innych religiach według Justyna, Ireneusza i Klemensa Aleksandryjskiego, w: Wczesne chrześcijaństwo a religie, red. I. S. Ledwoń, M. Szram, Lublin 2012, s. 377–405.
Monat P., Introduction, w: Lactance, Institutions divines, Livre 1, ed. P. Monat, Paris 1986, s. 9–20 (Sources Chrétiennes, 326).
Origène, Commentaire sur le Cantique des Cantiques, t. 1: Livres 1–2, ed. L. Brésard, H. Crouzel, M. Borret, Paris 1991 (Sources Chrétiennes, 375).
Origène, Commentaire sur le Cantique des Cantiques, t. 2: Livres 3–4, ed. L. Brésard, H. Crouzel, M. Borret, Paris 1992.
Origène, Commentaire sur saint Jean, t. 1: Livres 1–5, ed. C. Blanc, Paris 1996 (Sources Chrétiennes, 120 bis).
Origène, Homélies sur Jérémie, t. 1: Homélies 1–11, ed. P. Husson, P. Nautin, Paris 1976 (Sources Chrétiennes, 232).
Origène, Homélies sur Jérémie, t. 2: Homélies 12–20 et Homélies latines, ed. P. Husson, P. Nautin, Paris 1977 (Sources Chrétiennes, 238).
Orygenes, Homilie o Księdze Jeremiasza, tłum. S. Kalinkowski, Warszawa 1986.
Orygenes, Komentarz do Ewangelii według św. Jana, tłum. S. Kalinkowski, Kraków 2003 (Źródła Myśli Teologicznej, 27).
Orygenes, Komentarz do Pieśni nad Pieśniami. Homilie o Pieśni nad pieśniami, tłum. S. Kalinkowski, Kraków 1994, s. 7–189.
Oxford latin dictionary, ed. P. G. W. Glare, Oxford 2012.
Ożóg M., Kościół starożytny wobec świątyń oraz posągów bóstw, Kraków 2009.
Papsdorf J., Filastrius of Brescia’s „Diversarum Hereseon Liber”: A study in patristic mediocrity, w: Tertullian to Tyconius, Egypt before Nicaea, Athanasius and his Opponents, eds. J. Baun, A. Cameron, M. Edwards, M. Vinzent, Leuven–Paris–Walpole (MA) 2010, s. 131–135 (Studia Patristica, 46).
Pseudo-Augustinus [Ambrosiaster], Quaestiones Veteris et Novi Testamenti CXXVII, ed. A. Souter, Vindobonae–Lipsiae 1908 (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, 50).
Quispel G., Anima naturaliter christiana, „Latomus” 10 (1951), s. 163–169.
Sancti Ambrosii opera, pars 10: Epistulae et acta, t. 1: Epistularum libri 1–6, ed. O. Faller, Vindobonae 1968 (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, 82).
Setien Garcia C., Herejes en el Antuguo Testamento segun Filastrio de Brescia, w: (Re)-escribindo a Historia. Achegas dos novos investigadores en Arqueoloxia e Ciencias da Antiguidade, Santiago de Compostela 2017, s. 155–170.
Setien Garcia C., La transformación de la cultura en el s. IV: el caso de Filastrio de Brescia, „Studia Philologica Valentina” 20 (2018), s. 195–216.
Słomka J., Poznanie Boga przez pogan według apologetów wczesnochrześcijańskich, w: Wczesne chrześcijaństwo a religie, red. I. S. Ledwoń, M. Szram, Lublin 2012, s. 329–375.
Souter A., A study of Ambrosiaster, Cambridge 1905.
Szewczyk P., Postawa Ojców wobec pogan w świetle edyktów cesarskich IV w., w: Wczesne chrześcijaństwo a religie, red. I. S. Ledwoń, M. Szram, Lublin 2012, s. 171–200.
Szram M., „Varii errores qui ab origine mundi emerserunt”. The semantic scope of the term „heresy” in Philastrius’ of Brescia „Diversarum hereseon liber”, „Vox Patrum” 68 (2017), s. 315–325, https://doi.org/10.31743/vp.3358.
Szram M., Chrystus — Mądrość Boża według Orygenesa, Lublin 1997.
Szram M., Negative semantics of animals in Philastrius of Brescia’s „Diversarum hereseon liber”, w: Christians of the patristic period in relation to nature, eds. M. Szram, M. Wysocki, Leuven–Paris–Bristol (CT) 2024, s. 289–296 (Studia Patristica, 131).
Szram M., Religie starożytnej Grecji i Rzymu w krytycznej ocenie łacińskiego apologety Laktancjusza, w: Wczesne chrześcijaństwo a religie, red. I. S. Ledwoń, M. Szram, Lublin 2012, s. 151–170.
Szram M., Wokół osoby i myśli Orygenesa, Lublin 2021.
Szram M., Wstęp, w: Filastriusz z Brescii, Księga różnych herezji, Kraków 2021, s. 7–52 (Źródła Myśli Teologicznej, 87).
Szydelski S., Testimonium animae naturaliter christianae, „Collectanea Theologica” 25 (1954) nr 1–2, s. 178–193.
Tacjan Syryjczyk, Mowa do Greków, tłum. L. Misiarczyk, w: Pierwsi apologeci greccy, Kraków 2004, s. 311–366 (Biblioteka Ojców Kościoła, 24).
Tatianus Assyrius, Oratio ad Graecos, ed. J. C. Th. Otto, Wiesbaden 1969, s. 2–162 (Corpus Apologetarum Christianorum Saeculi Secundi, 6).
Tertulian, Apologetyk, Poznań 1947 (Pisma Ojców Kościoła, 20).
Tertulian, Do pogan, tłum. E. Stanula, w: Tertulian, Wybór pism, t. 2, Warszawa 1983, s. 43–99 (Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy, 29).
Tertulian, Świadectwo duszy, tłum. A. C. Guryn, Warszawa 1983, s. 100–108 (Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy, 29).
Tertullianus, Ad nationes, ed. J. G. P. Borleffs, w: Tertullianus, Opera, 1, ed. E. Dekkers, J. G. P. Borleffs i in., Turnhout 1954, s. 9–75 (Corpus Christianorum. Series Latina, 1).
Tertullianus, Apologeticum, ed. E. Dekkers, w: Tertullianus, Opera, 1, ed. E. Dekkers, J. G. P. Borleffs i in., Turnhout 1954, s. 78–171 (Corpus Christianorum. Series Latina, 1).
Tertullianus, De testimonio animae, ed. R. Willelms, w: Tertullianus, Opera, 1, ed. E. Dekkers, J. G. P. Borleffs i in., Turnhout 1954, s. 173–183 (Corpus Christianorum. Series Latina, 1).
Theophilus Antiochenus, Ad Autolycum, w: S. P. N. Justini […] opera quae exstant omnia […], ed. J.-P. Migne, Parisiis 1857, kol. 1023–1168 (Patrologiae Cursus Completus. Series Graeca, 6).
Tibiletti C., Tertulliano e la dottrina dell’ „anima naturaliter christiana”, „Atti dell’Academia delle Scienze di Torino. Classe di Scienze morali, storiche e filologiche” 88 (1953–1954), s. 84–117.
Wysocki M., Argumenty wczesnochrześcijańskich apologetów za wyższością chrześcijaństwa nad innymi religiami (Arystydes, Justyn, Atenagoras, Teofil z Antiochii, „List do Diogneta”, w: Wczesne chrześcijaństwo a religie, red. I. S. Ledwoń, M. Szram, Lublin 2012, s. 134–150.
Zagórski D., Krytyka pogańskiej moralności w pismach apologetów greckich II w., w: Wczesne chrześcijaństwo a religie, red. I. S. Ledwoń, M. Szram, Lublin 2012, s. 117–131.
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Mariusz Szram
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
Authors who publish in this journal agree to the following terms:
- Authors retain the copyright and full publishing rights without restrictions and grant the journal right of first publication with the work simultaneously licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License that allows others to share the work with an acknowledgement of the work's authorship and initial publication in this journal.
- Authors are able to enter into separate, additional contractual arrangements for the non-exclusive distribution of the journal's published version of the work (e.g., post it to an institutional repository or publish it in a book), with an acknowledgement of its initial publication in this journal.
