Która religia jest najstarsza? Dyskusja nad początkami religii w „Diversarum hereseon liber” Filastriusza z Brescii
DOI:
https://doi.org/10.15633/ps.30101Słowa kluczowe:
chrześcijaństwo, Filastriusz z Brescii, herezje, judaizm, pogaństwo, religiaAbstrakt
Filastriusz z Brescii (330–387/388) w traktacie „Diversarum hereseon liber” włączył się w dyskusję na temat początków religii i chronologicznego pierwszeństwa różnych wyznań. Artykuł jest analizą rozdziałów 109–112 dzieła Filastriusza, podejmujących powyższą kwestię. Biskup Brescii skupił się w nich na krytyce poglądów przyznających kultom pogańskim status najstarszej formy religii oraz na zakwestionowaniu opinii, że chrześcijaństwo pojawiło się na świecie jako religia nowa najpóźniej. W jego przekonaniu obie te sugestie należało odrzucić jako heretyckie. Zgodnie z apologetyczną argumentacją Filastriusza pogaństwo jest religią wtórną, stworzoną przez grzesznych ludzi. Natomiast chrześcijaństwo jest nie tylko religią jakościowo najdoskonalszą, ale także chronologicznie pierwszą, rozpoznaną przez starotestamentalnych ludzi sprawiedliwych na długo przed pojawieniem się Chrystusa na ziemi. Oryginalność Biskupa Brescii polega na radykalizacji wcześniejszych poglądów Orygenesa i Tertuliana, wyrażającej się w anachronicznym przekonaniu, że religia chrześcijańska była ukryta w judaizmie w formie w pełni ukształtowanej, jeśli chodzi o doktrynę trynitarną, i jako taka istnieje od początku świata.
Bibliografia
Ambrosius, Exameron, w: Sancti Ambrosii opera, pars 1, ed. C. Schenkl, Pragae–Vindobonae–Lipsiae 1896, s. 1–261 (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, 32).
Ambroży z Mediolanu, Listy, t. 1, tłum. P. Nowak, Kraków 2012.
Aristide, Apologie, ed. B. Pouderon, Paris 2003 (Sources Chrétiennes, 470).
Arnobius, Adversus nationes, ed. F. Oehler, Lipsiae 1846.
Arystydes z Aten, Apologia, w: Pierwsi apologeci greccy, tłum. L. Misiarczyk, opr. J. Numowicz, Kraków 2004, s. 135–146 (Biblioteka Ojców Kościoła, 24).
Atenagoras z Aten, Prośba za chrześcijanami, tłum. S. Kalinkowski, Warszawa 1985, s. 27–80.
Athanasius, Oratio contra gentes, w: S. P. N. Athanasii opera omnia quae exstant […], t. 1, ed. J.-P. Migne, Parisiis 1857, kol. 1–95 (Patrologiae Cursus Completus. Series Graeca, 25).
Athenagoras, Legatio pro Christianis, w: S. P. N. Justini […] opera quae exstant omnia […], ed. J.-P. Migne, Parisiis 1857, kol. 890–972 (Patrologiae Cursus Completus. Series Graeca, 6).
Augustinus, Contra Faustum Manichaeum, w: Sancti Aureli Augustini de vitilitate credendi, de duabus animabus contra Fortunatum, contra Adimantum, contra epistulam fundamenti, contra Fuastum, recensuit J. Zycha, Vindobonae 1891, s. 247–797 (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, 25/1).
Augustinus, De haeresibus, ed. R. Vander Plaetse, C. Beukers, w: Augustinus, De fide rerum invisibilium; Enchiridion ad Laurentium de fide et spe et caritate […], ed. M. P. J. van den Hout, E. Evans i in., Turnhout 1969, s. 266–345 (Corpus Christianorum. Series Latina, 46).
Augustyn, Przeciw Faustusowi, tłum. J. Sulowski, Warszawa 1991 (Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy, 55–56).
Banterle G., Introduzione, w: San Filastrio di Brescia, Delle varie eresie, w: San Filastrio di Brescia, „Delle varie eresie”. San Gaudenzio di Brescia, „Trattati”, a cura di G. Banterle, Milano–Roma 1991, s. 9–18 (Scrittori dell’area Santambrosiana. Complementi all’edizione di tutte le Opere di Sant’Ambrogio, 2).
Brox N., Non ulla gens non christiana, „Vigiliae Christianae” 27 (1973), s. 46–49.
Cameron A., The last pagans of Rome, Oxford 2011.
Chuvin P., Sur les origines de l’équation paganus = païen, w: Impies et païens entre Antiquité et Moyen Âge, sous la direction L. Mary, M. Sot, Paris 2002, s. 7–15.
Clemens Alexandrinus, Stromata, w: Clementis Alexandrini […] opera quae exstant omnia […], ed. J.-P. Migne, Parisiis 1957, kol. 685–1382 (Patrologiae Cursus Completus. Series Graeca, 8).
Codicis Theodosiani liber sextus decimus. Kodeks Teodozjusza. Księga szesnasta, opr. M. Ożóg, M. Wójcik, tłum. A. Caba, Kraków 2014 (Synody i Kolekcje Praw. Synodi et Collectiones Legum, 7).
Drączkowski F., Filozofia grecka jako „trzeci Testament”, czyli „praeparatio evangelica” w rozumieniu Klemensa Aleksandryjskiego, w: Wczesne chrześcijaństwo a religie, red. I. S. Ledwoń, M. Szram, Lublin 2012, s. 407–424.
Filastrius Brixiensis, Diversarum hereseon liber, ed. F. Heylen, w: Eusebius Vercellensis, Opera quae supersunt. Filastrius Brixiensis, Diversorum hereseon liber […], ed. V. Bulhart, F. Heylen i in., Turnhout 1957, s. 217–324 (Corpus Christianorum. Series Latina, 9).
Filipowicz A. F., „Anima naturaliter christiana” — wiara i rozum na drogach duszy do Boga w pismach Tertuliana, w: Wczesne chrześcijaństwo a religie, red. I. S. Ledwoń, M. Szram, Lublin 2012, s. 475–498.
Fragmenta Hesiodea, ed. R. Merkelbach, M. L. West, Oxonii 1967.
Gassman M., An ancient account of pagan origins: Making sense of Filastrius, „Diversarum hereseon liber” 111, „Revue d’Études Augustiniennes et Patristiques” 67 (2021) n. 1, s. 83–105, https://doi.org/10.1484/J.REA.5.128425.
Gaudentius Brixiensis, Tractatus, ed. A. Glück, Vindobonae–Lipsiae 1936 (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, 68).
Iustinus Martyr, Apologia 1–2, w: S. P. N. Justini […] opera quae exstant omnia […], ed. J.-P. Migne, Parisiis 1857, kol. 327–470 (Patrologiae Cursus Completus. Series Graeca, 6).
Justyn Męczennik, 1 i 2 Apologia. Dialog z Żydem Tryfonem, tłum. L. Misiarczyk, Warszawa 2012.
Kasprzak D., Stosunek chrześcijan do pogan w późnym Cesarstwie Rzymskim. Augustyn („De civitate Dei”) a Salwian z Marsylii („De gubernatione Dei”), w: Wczesne chrześcijaństwo a religie, red. I. S. Ledwoń, M. Szram, Lublin 2012, s. 215–254.
Kobielus S., Bestiarium chrześcijańskie: zwierzęta w symbolice i interpretacji. Starożytność i średniowiecze, Warszawa 2002.
Kołosowski T., Krytyka politeizmu i kultów pogańskich w pismach apologetów II w., w: Wczesne chrześcijaństwo a religie, red. I. S. Ledwoń, M. Szram, Lublin 2012, s. 99–116.
Lactantius, Divinae institutiones, ed. S. Brandt, w: Lactantius, Opera omnia, Pragae–Vindobonae–Lipsiae 1890, s. 1–672 (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, 19/1).
Lampe G. W. H., A patristic Greek lexicon, Oxford 1961.
Lange N. R. M. de, Origen and the Jews. Studies in Jewish-Christian relations in third-century Palestine, Cambridge 1976.
Lucjusz Ceciliusz Firmianus Laktancjusz Podstawy nauki Bożej. Księgi I–III, tłum. J. Wojtczak-Szyszkowski, Warszawa 2023 (Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy, 83).
Marius Victorinus, In epistulam Pauli ad Galatas, ed. F. Gori, Vindobonae 1986 (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, 83/2).
Mariusz Wiktoryn, Komentarz do Listu do Galatów, w: Mariusz Wiktoryn, Dzieła egzegetyczne, tłum. A. Baron, Kraków 1999 (Źródła Myśli Teologicznej, 13).
Misiarczyk L., Wstęp, w: Pierwsi apologeci greccy, tłum. L. Misiarczyk, Kraków 2004, s. 11–91 (Biblioteka Ojców Kościoła, 24).
Misiarczyk L., Zbawcza obecność Logosu w innych religiach według Justyna, Ireneusza i Klemensa Aleksandryjskiego, w: Wczesne chrześcijaństwo a religie, red. I. S. Ledwoń, M. Szram, Lublin 2012, s. 377–405.
Monat P., Introduction, w: Lactance, Institutions divines, Livre 1, ed. P. Monat, Paris 1986, s. 9–20 (Sources Chrétiennes, 326).
Origène, Commentaire sur le Cantique des Cantiques, t. 1: Livres 1–2, ed. L. Brésard, H. Crouzel, M. Borret, Paris 1991 (Sources Chrétiennes, 375).
Origène, Commentaire sur le Cantique des Cantiques, t. 2: Livres 3–4, ed. L. Brésard, H. Crouzel, M. Borret, Paris 1992.
Origène, Commentaire sur saint Jean, t. 1: Livres 1–5, ed. C. Blanc, Paris 1996 (Sources Chrétiennes, 120 bis).
Origène, Homélies sur Jérémie, t. 1: Homélies 1–11, ed. P. Husson, P. Nautin, Paris 1976 (Sources Chrétiennes, 232).
Origène, Homélies sur Jérémie, t. 2: Homélies 12–20 et Homélies latines, ed. P. Husson, P. Nautin, Paris 1977 (Sources Chrétiennes, 238).
Orygenes, Homilie o Księdze Jeremiasza, tłum. S. Kalinkowski, Warszawa 1986.
Orygenes, Komentarz do Ewangelii według św. Jana, tłum. S. Kalinkowski, Kraków 2003 (Źródła Myśli Teologicznej, 27).
Orygenes, Komentarz do Pieśni nad Pieśniami. Homilie o Pieśni nad pieśniami, tłum. S. Kalinkowski, Kraków 1994, s. 7–189.
Oxford latin dictionary, ed. P. G. W. Glare, Oxford 2012.
Ożóg M., Kościół starożytny wobec świątyń oraz posągów bóstw, Kraków 2009.
Papsdorf J., Filastrius of Brescia’s „Diversarum Hereseon Liber”: A study in patristic mediocrity, w: Tertullian to Tyconius, Egypt before Nicaea, Athanasius and his Opponents, eds. J. Baun, A. Cameron, M. Edwards, M. Vinzent, Leuven–Paris–Walpole (MA) 2010, s. 131–135 (Studia Patristica, 46).
Pseudo-Augustinus [Ambrosiaster], Quaestiones Veteris et Novi Testamenti CXXVII, ed. A. Souter, Vindobonae–Lipsiae 1908 (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, 50).
Quispel G., Anima naturaliter christiana, „Latomus” 10 (1951), s. 163–169.
Sancti Ambrosii opera, pars 10: Epistulae et acta, t. 1: Epistularum libri 1–6, ed. O. Faller, Vindobonae 1968 (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, 82).
Setien Garcia C., Herejes en el Antuguo Testamento segun Filastrio de Brescia, w: (Re)-escribindo a Historia. Achegas dos novos investigadores en Arqueoloxia e Ciencias da Antiguidade, Santiago de Compostela 2017, s. 155–170.
Setien Garcia C., La transformación de la cultura en el s. IV: el caso de Filastrio de Brescia, „Studia Philologica Valentina” 20 (2018), s. 195–216.
Słomka J., Poznanie Boga przez pogan według apologetów wczesnochrześcijańskich, w: Wczesne chrześcijaństwo a religie, red. I. S. Ledwoń, M. Szram, Lublin 2012, s. 329–375.
Souter A., A study of Ambrosiaster, Cambridge 1905.
Szewczyk P., Postawa Ojców wobec pogan w świetle edyktów cesarskich IV w., w: Wczesne chrześcijaństwo a religie, red. I. S. Ledwoń, M. Szram, Lublin 2012, s. 171–200.
Szram M., „Varii errores qui ab origine mundi emerserunt”. The semantic scope of the term „heresy” in Philastrius’ of Brescia „Diversarum hereseon liber”, „Vox Patrum” 68 (2017), s. 315–325, https://doi.org/10.31743/vp.3358.
Szram M., Chrystus — Mądrość Boża według Orygenesa, Lublin 1997.
Szram M., Negative semantics of animals in Philastrius of Brescia’s „Diversarum hereseon liber”, w: Christians of the patristic period in relation to nature, eds. M. Szram, M. Wysocki, Leuven–Paris–Bristol (CT) 2024, s. 289–296 (Studia Patristica, 131).
Szram M., Religie starożytnej Grecji i Rzymu w krytycznej ocenie łacińskiego apologety Laktancjusza, w: Wczesne chrześcijaństwo a religie, red. I. S. Ledwoń, M. Szram, Lublin 2012, s. 151–170.
Szram M., Wokół osoby i myśli Orygenesa, Lublin 2021.
Szram M., Wstęp, w: Filastriusz z Brescii, Księga różnych herezji, Kraków 2021, s. 7–52 (Źródła Myśli Teologicznej, 87).
Szydelski S., Testimonium animae naturaliter christianae, „Collectanea Theologica” 25 (1954) nr 1–2, s. 178–193.
Tacjan Syryjczyk, Mowa do Greków, tłum. L. Misiarczyk, w: Pierwsi apologeci greccy, Kraków 2004, s. 311–366 (Biblioteka Ojców Kościoła, 24).
Tatianus Assyrius, Oratio ad Graecos, ed. J. C. Th. Otto, Wiesbaden 1969, s. 2–162 (Corpus Apologetarum Christianorum Saeculi Secundi, 6).
Tertulian, Apologetyk, Poznań 1947 (Pisma Ojców Kościoła, 20).
Tertulian, Do pogan, tłum. E. Stanula, w: Tertulian, Wybór pism, t. 2, Warszawa 1983, s. 43–99 (Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy, 29).
Tertulian, Świadectwo duszy, tłum. A. C. Guryn, Warszawa 1983, s. 100–108 (Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy, 29).
Tertullianus, Ad nationes, ed. J. G. P. Borleffs, w: Tertullianus, Opera, 1, ed. E. Dekkers, J. G. P. Borleffs i in., Turnhout 1954, s. 9–75 (Corpus Christianorum. Series Latina, 1).
Tertullianus, Apologeticum, ed. E. Dekkers, w: Tertullianus, Opera, 1, ed. E. Dekkers, J. G. P. Borleffs i in., Turnhout 1954, s. 78–171 (Corpus Christianorum. Series Latina, 1).
Tertullianus, De testimonio animae, ed. R. Willelms, w: Tertullianus, Opera, 1, ed. E. Dekkers, J. G. P. Borleffs i in., Turnhout 1954, s. 173–183 (Corpus Christianorum. Series Latina, 1).
Theophilus Antiochenus, Ad Autolycum, w: S. P. N. Justini […] opera quae exstant omnia […], ed. J.-P. Migne, Parisiis 1857, kol. 1023–1168 (Patrologiae Cursus Completus. Series Graeca, 6).
Tibiletti C., Tertulliano e la dottrina dell’ „anima naturaliter christiana”, „Atti dell’Academia delle Scienze di Torino. Classe di Scienze morali, storiche e filologiche” 88 (1953–1954), s. 84–117.
Wysocki M., Argumenty wczesnochrześcijańskich apologetów za wyższością chrześcijaństwa nad innymi religiami (Arystydes, Justyn, Atenagoras, Teofil z Antiochii, „List do Diogneta”, w: Wczesne chrześcijaństwo a religie, red. I. S. Ledwoń, M. Szram, Lublin 2012, s. 134–150.
Zagórski D., Krytyka pogańskiej moralności w pismach apologetów greckich II w., w: Wczesne chrześcijaństwo a religie, red. I. S. Ledwoń, M. Szram, Lublin 2012, s. 117–131.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Mariusz Szram
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy publikujący w czasopiśmie udzielają jego wydawcy zgody o następującej treści:
- Autor zachowuje autorskie prawa majątkowe do utworu, a jednocześnie udziela wydawcy czasopisma zgody na jego pierwszą publikację w wersji drukowanej i wersji online na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe oraz zgody na wykonywanie opracowań, w tym przekładów.
- Autor ma możliwość udzielania zgody niewyłącznej na opublikowanie utworu w wersji, która ukazała się w czasopiśmie (np. zamieszczenia go w repozytorium instytucjonalnym lub opublikowania w książce), wraz z informacją o jego pierwszej publikacji w czasopiśmie.
