Salvator Mundi: późnogotyckie płótno z Krakowa, wzorowane na niezachowanym obrazie niderlandzkim. Propozycja nowego datowania oraz identyfikacja fundatora

Magdalena Łanuszka

Abstrakt


Obraz przedstawiający Chrystusa jako Salvatora Mundi został namalowany temperą na płótnie, bez zaprawy; pochodzi z katedry na Wawelu, a przechowywany jest w krakowskim Muzeum Katedralnym. Obraz ten przez długi czas uważany był za nowożytny; dopiero konserwacja i badania przed wystawą Wawel 1000-2000 pozwoliły na ostateczne stwierdzenie, że jest to dzieło późnogotycke i zarazem jedyny zachowany małopolski średniowieczny obraz na płótnie. Wyniki badań konserwatorskich zostały opublikowane przez Małgorzatę Schuster-Gawłowską, a analiza stylu i ikonografii – przez Helenę Małkiewiczównę, która ustaliła, że krakowski obraz powstał najprawdopodobniej na podstawie niderlandzkiego pierwowzoru. Wydaje się, że popularne w całej Europie w 2 poł. XV w. przedstawienia Chrystusa Salvatora Mundi, występujące w różnych wariantach, mogą wywodzić się z niezachowanych do dziś pierwowzorów z warsztatów Jana van Eycka i Rogiera van der Weydena – to właśnie na podstawie tego ostatniego zapewne skomponowany został obraz z Krakowa. Dotychczas obraz datowany był na lata ok. 1480-90, wydaje się jednak, że datowanie to jest nieco za wczesne. Datowanie postaci i szat Chrystusa, jako wzorowanego na starszym pierwowzorze, nie wydaje się miarodajne (choć warto zauważyć, że sposób kształtowania rysów twarzy Chrystusa wykazuje podobieństwo do twarzy postaci z innego małopolskiego obrazu, tzn. ze Zwiastowania z Cięciny z Muzeum Narodowego w Krakowie), natomiast analiza stylistyczna postaci fundatora wskazuje raczej na początki XVI stulecia. Niemożliwy do zidentyfikowania wśród krakowskich duchownych fundator, kanonik herbu Jasieńczyk w wieku ok. 50-60 lat, mógł po prostu pochodzić z innego ośrodka – namalowanie obrazu na płótnie z dużym prawdopodobieństwem wskazuje na to, że dzieło od początku było przeznaczone do transportu. Niewykluczone zatem, że fundatora można jednak zidentyfikować jako Jakuba Karczewskiego (h. Jasieńczyk), kanonika płockiego i od 1509 kustosza w Warszawie, który ur. się ok. 1450, studiował w Krakowie i zmarł po 1521. Obraz mógł zostać przez niego zamówiony w Krakowie przy wykorzystaniu kontaktów biskupa płockiego Erazma Ciołka, a zatem przed wyjazdem Karczewskiego do Warszawy; datowanie ok. 1509 r. wydaje się zresztą uzasadnione analizą stylistyczną obrazu. Nie wiadomo, co działo się z obrazem aż do drugiej połowy XVII wieku, gdy został przemalowany (poprawienie herbu) i powieszony na nowych hakach – jest on bowiem w tym kontekście po raz pierwszy wzmiankowany w katedrze na Wawelu w l. 1680-81. Być może zatem, wbrew dotychczasowym założeniom, dopiero w 2 poł. XVII wieku obraz ten trafił po raz pierwszy do krakowskiej katedry – to właśnie w tym czasie klucznikiem na zamku był Stanisław Karczewski Jasieńczyk, który mógł podarować do katedry odziedziczony po przodkach obraz. Metryki z katedry na Wawelu notują chrzty dwóch synów Stanisława Karczewskiego (w 1660 i w 1663) oraz jego drugie (?) małżeństwo (w 1670) – uczytelnienie herbu, które w tym czasie wykonano, z dużym prawdopodobieństwem mogło wiązać się właśnie z przekazaniem obrazu do katedry przez Karczewskiego Jasieńczyka.


Słowa kluczowe


malarstwo tablicowe; malarstwo małopolskie; Salvator Mundi; Katedra na Wawelu

Pełny tekst:

PDF (English)

Bibliografia


Acta visitationis illustrissimi ac reverendissimi domini Bernardi cardinalis Maczeiowski nuncupati episcopi Cracoviensis ducis Severiensis, ecclesiae cathedralis Cracoviensis (Akta wizytacji Katedry Wawelskiej oraz kościołów diecezji krakowskiej 1602–1604), red. E. Bularz, Kraków 2014, (Źródła do Dziejów Wawelu, 20).

M. Baxandal, Bartholomaeus Facius on Painting, “Journal of the Wartburg and Courtauld Institutes“ 27 (1964), pp. 90–107.

M. Bartlovà, Assumpta from the White Mountain. Gothic Painting on Canvas, “Bulletin of the National Gallery in Prague“ XII–XIII (2002–2003), pp. 76–84.

J. Białostocki, The Eye and the Window, in: Festschrift für Gert von der Osten, Köln 1970, pp. 159–176.

K. Biddick, The Typological Imaginary: Circumcision, Technology, Philadelphia 2011.

A. Boniecki, Herbarz polski, t. IX, Warszawa 1906.

A. Châtelet, Robert Campin. De Meester van Flémalle, Antwerpen 1996.

Cracovia artificum 1300–1500, red. J. Ptaśnik, Kraków 1917.

Das Kunstwerk des Monats, Münster 1992.

Die Ausstattung des Frankfurter Domes, Hrsg. E. de Weerth, Frankfurt am Main 1999.

J. Dijkstra, Le Maître de Flémalle (Les peintres et leurs œuvres), in: B. de Patoul, R. van Schoute, Les Primitifs Flamands, Tournai 2000, pp. 311–329.

R. K. Donin, Der Wiener Stephansdom und seine Geschichte, Wien 1946. J. H. Van Engen, Devotio Moderna: Basic Writings, Mahwah, NJ 1988.

J. Van Engen, Sisters and Brothers of the Common Life: The Devotio Moderna and the World of the Later Middle Ages, Philadelphia 2008.

M. J. Friedländer, Early Netherlandish Painting, vol. II, Leyden 1967.

J. Gadomski, Gotyckie malarstwo tablicowe Małopolski 1460–1500, Warszawa 1988.

J. Gadomski, Gotyckie malarstwo tablicowe Małopolski 1500–1540, Warszawa–Kraków 1995.

J. Gadomski, Jan Wielki. Krakowski malarz z drugiej połowy wieku XV, Kraków 2005.

G. Goldberg, Staatsgalerie Füssen, München 1987.

C. Gottlieb, The Mystical Window in Paintings of the Salvator Mundi, “Gazette des Beaux-Arts” 56 (1960), pp. 312–332.

C. Gottlieb, The Window in the Eye and Globe, “The Art Bulletin“ LVII (1975), pp. 559–560.

J. Höfler, Der Meister E.S. Ein Kapitel europäischer Kunst des 15. Jahrhunderts, Regensburg 2007.

Hollstein’s German Evgravings, Etchings and Woodcuts ca. 1400–1700, XII, Amsterdam 1983.

G. Hulin de Loo, An Authentic Work by Jacques Daret, Painted in 1434, ”The Burlington Magazine“ XV (1909), pp. 202–208.

A. Hyma, The Christian Renaissance: A History of the Devotio Moderna, Grand Rapids, Michigan 1924.

Inwentarze katedry krakowskiej z lat 1586, 1620, 1692, red. A. Perzanowska, Kraków 2014.

Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. IV (Kraków), cz. 1, Wawel, red. A. Bochnak, J. Samek, Warszawa 1965.

S. Kemperdick, Der Meister von Flémalle. Die Werkstatt Robert Campins und Rogier van der Weyden, Turnhout 1997.

H. Kowalska, Erazm Ciołek in: Contemporaries of Erasmus /A Biographical Register of the Renaissance and Reformation, Toronto–Buffalo–London, 1985–1987, vol. 1, pp. 304–305.

L. Królik, Kapituła Kolegiacka w Warszawie do końca XVIII wieku, Warszawa 1990.

E. Lanc, Die mittelalterlichen Wandmalereien in Wien und Niederösterreich, Wien 1983, (Corpus der mittelalterlichen Wandmalereien Österreichs 1).

J. Lichner, L. Borodač, Die Kunstdenkmäler in der Tschechoslovakei. Slovakei, Leipzig 1979.

M. Łanuszka, Skrzydła tryptyku Matki Boskiej Bolesnej w kaplicy Świętokrzyskiej na Wawelu – niderlandyzujące dzieło fundacji Jagiellonów, in: Patronat artystyczny Jagiellonów, red. M. Walczak, P. Węcowski, Kraków 2016, pp. 359–372.

J. Łętowski, Katalog biskupów, prałatów i kanoników krakowskich, Kraków 1852.

H. Małkiewiczówna, Chrystus Salvator Mundi, catalogue note I/37 in: Wawel 1000–2000. Wystawa jubileuszowa, t. I, Katedra krakowska – biskupia, królewska, narodowa, Kraków 2000, p. 75.

H. Małkiewiczówna, Salvator Mundi – późnogotycki obraz na płótnie z katedry na Wawelu. Uwagi o ikonografii i stylu, “Biuletyn Informacyjny Konserwatorów Dzieł Sztuki” 17 (2006) nr 1–2, pp. 14–36; (The Salvator Mundi – Late Gothic Style Painting on Canvas from the Wawel Cathedral. Comments on Iconography and Style, pp. 120–139).

B. Miodońska, Rex Regum i Rex Poloniae w dekoracji malarskiej Graduału Jana Olbrachta i Pontyfikału Erazma Ciołka. Z zagadnień ikonografii władzy królewskiej w sztuce polskiej wieku XVI, Kraków 1979.

P. Nuttal, From Flanders to Florence. The Impact of Netherlandish Painting 1400–1500, New Heaven–London 2004.

H. P. L’Orange, Studies on the Iconography of Kosmic Kingship in the Ancient World, Oslo 1953 (Instituttet for Sammenligende Kulturforskining, XXIII).

O. Pächt, Der Salvator Mundi des Turiner Stundesbuches in: Florilegium in honorem Carl Nordenfalk octogenarii contextum, Stockholm 1987, pp. 181–190.

S. Perkinson, The Likeness of the King. A Prehistory of Portraiture in Late Medieval France, Chicago–London 2009.

P. Pieper, Die deutschen, niederländischen und italienischen Tafelbilder bis um 1530, Münster 1986 (Bestandskatalog des Westfälischen Landesmuseums für Kunst und Kulturgeschichte Münster).

Š. Pisoň, Hrady, zamky a kaštiele na Slovensku, Martín 1977.

F. Rademacher, Der thronende Christus der Chorschranken aus Gustorf. Eine ikonographische Untersuchung, Köln–Graz 1964.

R. Recht, Nicolass de Leyde et la sculpture à Strasbourg (1460–1525), Strasbourg 1987.

S. Ringbom, Icon to Narrative. The Ride of the Dramatic Close-up in Fifteenth-Century Devotional Painting, Abo 1965 (Acta Academiae Abonensis, ser. A, XXXI, nr 2).

U. Schießl, S. Wülfert, R. Kühnen, Technical Observations on the So-called ”Großes Zittauer Fastentuch“: a Lenten Veil Dating from 1472, in: The Fabric of Images, ed. by C. Villers, London 2000, pp. 99–108.

M. Schuster-Gawłowska, Dokumentacja konserwatorska obrazu sztalugowego „Salvator Mundi“ z katedry na Wawelu, Kraków 1999.

M. Schuster-Gawłowska, Późnogotycki obraz na płótnie z katedry na Wawelu. Konserwacja i technologia, “Biuletyn Informacyjny Konserwatorów Dzieł Sztuki“ 17 (2006) nr 1–2, pp. 4–13 (English version pp. 114–119).

Scriptores rerum Silesiacarum oder Sammlung Schlesischer Geschichtsschreiber, namens der Schlesischen Gesellschaft für Vaterländlische Cultur, Hrsg. G. A. Stenzel, Breslau 1839.

K. Severová, Sochy sv. Barbory a sv. Kataríny zo zbierok Slovenského banského múzea v Banskej Štiavnici, “Pamiatky a múzeá. Revue pre kultúrne dedičstvo” 1 (1995), pp. 17–19.

P. Skubiszewski, “Maiestas Domini” et liturgie, in: Cinquante années d’études médiévales: à la confluence de nos disciplines; actes du colloque organisé à l’occasion du Cinquantenaire du CESCM, Poitiers, 1er – 4 septembre 2003, ed. C. Arrignon, M.-H. Debiès, Turnhout 2005, pp. 309–408.

M. Smeyers, An Eyckian Vera Icon in a Bruges Book of Hours, ca. 1450 (New York, Pierpont Morgan Library, Ms. 421) in: Serta devota in memoriam Guillemi Lourdaux. Pars posterior: Cultura mediaevalis, ed. by W. Verbeke, M. Haverals, R. de Keyser, J. Goossens, Leuven 1995, pp. 195–224.

J. Stygański, Metryki chrztu katedry na Wawelu w Krakowie 1598–1699, cz. I, “Miesięcznik Heraldyczny. Organ Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie” 5 (1912) nr 1–2, pp. 37–39.

I. Stygański, Metryki ślubów katedry na Wawelu w Krakowie 1598–1699, cz. II, “Miesięcznik Heraldyczny. Organ Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie” 5 (1912) nr 5–6, pp. 102–103.

R. Suckale, Ein Tüchleinbild der Achatiusmarter aus der Nachfolge des Meisters von St. Lambrecht in: Ročenka Slovenskej Národnej Galérie w Bratislave, Bratislava 2001, pp. 77–83.

J. Szymański, Herbarz Rycerstwa Polskiego z XVI wieku, Warszawa 2001. The Age of Van Eyck. The Mediteranean World and Early Netherlandish Painting 1430–1530, Ghent–Amsterdam 2002.

The Fabric of Images: European Painting on Textile Supports in the Fourteenth and Fifteenth Centuries, ed. by C. Villers, London 2000.

The Holy Face and the Paradox of Representation: Papers from a Colloquium Held at the Bibliotheca Hertziana, Rome and the Villa Spelman, Florence 1996.

The Illustrated Bartsch, vol. 8, part 1.

The Master of Flémalle and Rogier van der Weyden, ed. by S. Kemperdick, J. Sander, Ostfildern 2009.

T. F. Torrance, Kingdom and Church: A Study in the Theology of the Reformation, Eugene, Oregon 1996.

H. von Tschudi, Der Meister von Flémalle, “Jahrbuch der königlichen preussischen Kunstsammlungen“ XIX (1898), pp. 2–34 and 89–116.

H. Turska, Chrystus Zbawiciel Świata in: Ars Sacra. Dawna sztuka diecezji toruńskiej. Katalog wystawy 5 XI–31 XII 1993, Toruń 1993.

Ungarische Nationalgalerie Budapest. Alte Sammlung, Hrsg. M. Mojzer, Budapest 1984.

Van Eyck to Dürer. Early Netherlandish Painting & Central Europe 1430–1530 [Cat. exh. Groeningemuseum, Bruges, October 29, 2010 – January 30, 2011.], ed. by T.-H. Borchert, A.-F. Kollermann, Tielt 2010.

W. Walanus, Późnogotycka rzeźba drewniana w Małopolsce 1490–1540, Kraków 2006.

A. J. Warden, The Linen Trade, London 1864.

D. Wolfthal, The Beginnings of Netherlandish Canvas Painting 1400–1530, New York 1989.




Copyright (c) 2018 Magdalena Łanuszka