Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne w przestrzeni historycznej archidiecezji krakowskiej
DOI:
https://doi.org/10.15633/tes.12204Słowa kluczowe:
archidiecezja krakowska, Górny Śląsk, jezuici, Kraków, Śląskie Seminarium DuchowneAbstrakt
Artykuł przedstawia dzieje Wyższego Śląskiego Seminarium Duchownego w Krakowie od jego genezy w latach 1921–1922 do relokacji do Katowic w 1980 roku. Autor ukazuje okoliczności przejścia śląskich alumnów z Wrocławia do Krakowa, etapy poszukiwania tymczasowej siedziby oraz proces budowy gmachu przy Alei Mickiewicza, zaprojektowanego przez Z. Gawlika i F. Mączyńskiego. Omówiono powiązania seminarium z Wydziałem Teologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, losy budynku podczas II wojny światowej i jego powojenną odbudowę. Przedstawiono specyfikę formacji duszpasterskiej (m.in. staże w kopalniach i hutach), opór wobec nacisków komunistycznych oraz sylwetki wybitnych absolwentów. W latach 1923–1980 uczelnia wykształciła w Krakowie 1863 kapłanów diecezji i archidiecezji katowickiej — na ogólną liczbę 2198 zapisanych w Księdze studentów teologii. Od 3 listopada 1980 roku Śląskie Seminarium Duchowne zaczęło funkcjonować w Katowicach. W 2000 roku zostało afiliowane do Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Śląskiego.
Bibliografia
Augustynek S., Powstanie Prowincji Małopolskiej Towarzystwa Jezusowego w 1926 r., „Textus et Studia” 6 (2020) nr 2, s. 45–59.
Baldy S., Śp. ks. kanonik Faustyn Zbaniuszek, dziekan dekanatu strzeleckiego, „Wiadomości Urzędowe Diecezji Opolskiej” 27 (1972) nr 1, s. 31–32.
Bańka J., Ks. infułat dr Michał Lewek (1878–1967), „Nasza Przeszłość” 44 (1975), s. 245–268.
Bednorz H., List w sprawie gmachu Seminarium Duchownego w Katowicach, „Wiadomości Diecezjalne” (Katowice) 47 (1979) nr 12, poz. 53, s. 262–263.
Bednorz H., Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne w Katowicach, „Gość Niedzielny” 57 (1980) nr 48 (30 XI), s. 3, 7.
Białeccy H. i L., Tyś kapłanem na wieki. Księża szeroczanie, Jastrzębie-Zdrój–Szeroka 2011.
Brzenska Józef, w: Słownik biograficzny duchowieństwa (archi)diecezji katowickiej (1922–2008), red. J. Myszor, Katowice 2009, s. 38.
Chabrzyk A., Henryk Pachoński (1878–1957). Zapomniany skawiniak, który zrywał kajdany niewoli, „Informator [Skawina]” 2001 nr 49 (XII), s. 5–7.
Chmiel A., Czas próby. Autobiografia, Brenna–Hołcyna 2003.
Diariusz Kolegium Towarzystwa Jezusowego w Krakowie od 1 I 1922 do 30 VI 1923, rkp., Archiwum Prowincji Polski Południowej Księży Jezuitów w Krakowie, sygn. 1173-II.
Dubel K., Sieradzki P., Ojciec Anzelm. Życie i dzieło Sługi Bożego o. Anzelma od św. Andrzeja Corsini (Maciej Józef Gądek 1884–1969), Sandomierz 2015.
Dziedzic S., Alma Mater Jagiellonica, Kraków 2005.
Elenchus Venerabilis Cleri tam Saecularis quam Regularis Dioeceseos Cracoviensis pro Anno Domini S. Sedi Apostolicae immediate subjectae 1922, Cracoviae 1922.
Encyklopedia Krakowa, red. A. H. Stachowski, Warszawa–Kraków 2000.
Fazan M., Związki Jana Alojzego Ficka z Krakowem, w: Ks. Jan A. Ficek i Piekary Śląskie w XIX wieku, red. J. Wycisło, Katowice 1992, s. 71–81.
Formacja pastoralna, w: Wiara, modlitwa i życie w Kościele katowickim. Uchwały I Synodu Diecezji Katowickiej, red. K. Solecka, Katowice 2012.
Glemp J., Ks. Stanisław Janasik (1882–1942), „Prawo Kanoniczne” 15 (1975) nr 3–4, s. 297–299.
Grzebień L., Bruno Wolnik (1882–1960), jezuita, autor prac z religioznawstwa, w: Słownik polskich teologów katolickich 1818–1981, t. 7: R–Z, red. L. Grzebień, Warszawa 1983, s. 428–429.
Grzebień L., Lohn Władysław, w: Słownik polskich teologów katolickich 1918–1981, t. 6: k–p, red. L. Grzebień, Warszawa 1983, s. 342–345.
Grzegorzek J., Z kart historii wsi i parafii Krzyżowice. Zapiski z okazji 700-lecia, Krzyżowice 2006.
Gwóźdź H., Udział duchowieństwa w akcji plebiscytowej i powstaniach (1919–1921), „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 15 (1982), s. 171–230.
Henryk Pachoński — prezes Związku Uczestników Oswobodzenia Krakowa, Varia publica — zbiór szczątków zespołów, Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. 29/669/21, b.p.
Hlond A., Na straży sumienia narodu, New York 1951.
Hojka Z., Józef Rymer. Biografia polityczna, Katowice 2002.
Janeczek Z., Siemianowicki słownik biograficzny, Katowice 1996.
Jeżak D., Teologiczne treści błogosławieństwa nowego domu, nowego seminarium i nowego domu zakonnego na podstawie obrzędów błogosławieństw dostosowanych do zwyczajów diecezji polskich, Obra 2016.
Kałuża Karol, w: Słownik biograficzny duchowieństwa (archi)diecezji katowickiej (1922–2008), red. J. Myszor, Katowice 2009, s. 145.
Kapłani zmarli, „Kronika Diecezji Przemyskiej Obrządku Łacińskiego” 64 (1978) z. 3–4.
Kapuśniak A., Szczepaniak S., Katalog alumnów krakowskiego seminarium duchownego (1901–1938), Kraków 2004.
Klimza Franciszek, w: Słownik biograficzny duchowieństwa (archi)diecezji katowickiej (1922–2008), red. J. Myszor, Katowice 2009, s. 159.
Kłakus M., Geneza i rozwój Śląskiego Seminarium Duchownego w Krakowie (1924–1945), w: Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne 1924–2004, red. J. Kupny, Katowice 2024, s. 15–50.
Kosztorys — zestawienie z 16 VIII 1926, Archiwum Archidiecezjalne w Katowicach, Akta Rzeczowe, Seminarium. Budowy, t. 1: 1924–1928, sygn. 47/1133, b.p.
Kościół i państwo w świetle akt Wydziału do Spraw Wyznań 1967–1968, red. P. Raina, Warszawa 1994.
Krasowski K., Biskupi katoliccy II Rzeczypospolitej. Słownik biograficzny, Poznań 1996.
Krętosz J., Duchowieństwo archidiecezji lwowskiej na terenie diecezji katowickiej po 1945 r., „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 37 (2004) z. 2, s. 212–213.
Kronika Wyższego Śląskiego Seminarium Duchownego, rkp., Archiwum Wyższego Śląskiego Seminarium Duchownego w Katowicach, b. sygn.
Książka meldunkowa domu przy ulicy Kopernika 26, rkp., Archiwum Prowincji Polski Południowej Księży Jezuitów w Krakowie, b. sygn.
Księga alumnów 1968–2025, rkp., Archiwum Wyższego Śląskiego Seminarium Duchownego w Katowicach, b. sygn.
Księga alumnów Śląskiego Seminarium Duchownego, rkp., Archiwum Wyższego Śląskiego Seminarium Duchownego w Katowicach, b. sygn.
Księga pamiątkowa Śląskiego Seminarium Duchownego w Krakowie (28 XI 1929), rkp., Archiwum Wyższego Śląskiego Seminarium Duchownego w Katowicach, b. sygn.
Kudlicki S., Nowe zadania i formy pracy Związku, „Front Zachodni” 2 (1934) nr 11, s. 161.
Laksa R., Ojciec Brunon Wolnik prefektem apostolskim na misjach w Rodezji Północnej (1926–1960), „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 17 (1984), s. 201–212.
Landowski Z., Woś K., Słownik cytatów łacińskich, Kraków 2016.
Lohn W., Informacje o poszczególnych seminarzystach (30 VI 1924), nr 14: Franciszek Kuboszek, Archiwum Archidiecezjalne w Katowicach, Akta Rzeczowe, Acta Seminarium Silesiae Superioris (1923–1926), sygn. 47/1194, b.p.
Maciak P., Ks. Eugeniusz Władysław Chomrański (1886–1958), „Prawo Kanoniczne” 21 (1978) nr 3–4, s. 237–245.
Marcinek R., Dawne Śląskie Seminarium Duchowne w Krakowie w świetle kwerendy archiwalnej, „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 42 (2024), s. 83–112.
Mroczko M., Związek Obrony Kresów Zachodnich 1921–1934. Powstanie i działalność, Gdańsk 1977.
Myszor J., Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999.
Myszor J., Służba wojskowa alumnów Wyższego Śląskiego Seminarium Duchownego w latach 1959–1979, w: Wojskowa służba śląskich duchownych w latach 1918–1980, red. Z. Kapała, J. Myszor, Katowice 1999, s. 161–176.
Myszor J., Ścigała Franciszek, w: Słownik biograficzny katolickiego duchowieństwa śląskiego XIX i XX wieku, red. M. Pater, Katowice 1996, s. 428.
Myszor W., Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne i Wydział Teologiczny Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, w: Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne 1924–2004, s. 79–86.
Myśliwiec J., Biskupi — absolwenci i wychowawcy WŚSD, w: Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne 1924–2004, red. J. Kupny, Katowice 2004, s. 517–524.
Ogrodziński W., Związki duchowieństwa śląskiego z Krakowem na przełomie XVIII i XIX wieku, Katowice 1935.
Olszar H., Duchowieństwo katolickie diecezji śląskiej (katowickiej) w Drugiej Rzeczypospolitej, Katowice 2000.
Olszar H., Rektorzy Wyższego Śląskiego Seminarium Duchownego w latach 1924–2004, w: Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne 1924–2004, red. J. Kupny, Katowice 2004, s. 87–138.
Olszar H., Seminarium diecezji śląskiej (katowickiej) przy kolegium jezuitów w Krakowie w latach 1923–1927, w: Z powrotem do Krakowa. 150 lat jezuitów przy ul. Kopernika (1868–2018), red. S. Cieślak, M. Stonkiewicz-Kopeć, M. Wenkler, Kraków 2022, s. 129–166.
Olszar H., Wielki misjonarz z Bieńkowic. Ojciec Brunon Wolnik SJ (1882–1960), „Nowiny Raciborskie” 21 (2012) nr 22, s. 23.
Pachoński H., Nasze zadania wobec Śląska, Kraków 1922.
Pachoński Henryk, w: Polski słownik biograficzny, t. 24, z. 1, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1979, s. 762–763.
Panek B., Krakowskie organizacje charytatywne w latach 1918–1939, Kraków 1986.
Pisma ks. S. Maślińskiego do ks. A. Hlonda z 16 X i 11 IX 1925, Archiwum Archidiecezjalne w Katowicach, Akta Rzeczowe, Acta Seminarium Silesiae Superioris (1923–1926), sygn. 47/1194, b.p.
Pismo bp. A. Lisieckiego do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w Warszawie z 27 XI 1926, Archiwum Archidiecezjalne w Katowicach, Akta Rzeczowe, Seminarium. Budowy, t. 1: 1924–1928, sygn. 47/1133, b.p.
Pismo bp. C. Domina do Działu Gospodarczego Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie z 16 VIII 1980, Archiwum Wyższego Śląskiego Seminarium Duchownego w Katowicach, Dzieje Seminarium — Bobczonka (1979–1990), sygn. A-20, b.p.
Pismo ks. E. Brzuski do F. Mączyńskiego i Z. Gawlika z 12 I 1928, Archiwum Archidiecezjalne w Katowicach, Akta Rzeczowe, Seminarium. Budowy, t. 1: 1924–1928, sygn. 47/1133, b.p.
Pismo ks. S. Cichego do M. Hessa z 8 III 1979, Archiwum Wyższego Śląskiego Seminarium Duchownego w Katowicach, Dzieje Seminarium — Bobczonka (1979–1990), sygn. A-20, b.p.
Pismo ks. S. Cichego do Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie z 14 VIII 1980, Archiwum Wyższego Śląskiego Seminarium Duchownego w Katowicach, Dzieje Seminarium — Bobczonka (1979–1990), sygn. A-20, b.p.
Pismo ks. S. Maślińskiego do bp. A. Hlonda z 14 II 1926, Archiwum Archidiecezjalne w Katowicach, Akta Rzeczowe, Acta Seminarium Silesiae Superioris (1923–1926), sygn. 47/1194, b.p.
Pismo ks. S. Maślińskiego do bp. A. Lisieckiego z 24 XI 1926, Archiwum Archidiecezjalne w Katowicach, Akta Rzeczowe, Seminarium. Budowy, t. 1: 1924–1928, sygn. 47/1133, b.p.
Plan sytuacyjny parcel: liczba katalogowa 582/1, 574/2 i 574/4, Archiwum Archidiecezjalne w Katowicach, Akta Rzeczowe, Seminarium. Budowy, t. 1: 1924–1928, sygn. 47/1133.
Porosz Franciszek, w: Słownik biograficzny duchowieństwa (archi)diecezji katowickiej (1922–2008), red. J. Myszor, Katowice 2009, s. 321–322.
Porozumienie, b.d., Archiwum Wyższego Śląskiego Seminarium Duchownego w Katowicach, Dzieje Seminarium — Bobczonka (1979–1990), sygn. A-20, b.p.
Pressfreund K., Życiorys śp. księdza Jana Alojzego Fiecka […], Bytom, 1864.
Pro Memoria III. Profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego spoczywający na cmentarzach Krakowa 1803–2017, red. J. W. Tkaczyński, Kraków 2018.
Protokoły posiedzeń Naczelnej Rady Ludowej na Górnym Śląsku. Teksty źródłowe (1921–1922), red. E. Długajczyk, Opole 1977.
Przewłocki J., Zarys działalności Naczelnej Rady Ludowej na Górnym Śląsku (lipiec 1921–czerwiec 1922), „Zaranie Śląskie” 32 (1969) z. 2, s. 169–190.
Rak R., Koncepcja duszpasterstwa ludzi pracy w posługiwaniu ks. bp. Herberta Bednorza, „Chrześcijanin w Świecie” 15 (1983) nr 122, s. 14.
Rok 1921 na Górnym Śląsku, t. 1: Wokół plebiscytu górnośląskiego, red. S. Rosenbaum, D. Skrabania, M. Węcki, Warszawa–Katowice 2025.
Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. — Prawo o stowarzyszeniach, Dz. U. z 1932 r. nr 94, poz. 808.
Maśliński S., Śląskie Seminarium Duchowne — historia…, Archiwum Archidiecezjalne w Katowicach, Akta Rzeczowe: Seminarium. Interna, 1: 1922–1934, sygn. 47/1130, s. 1–7.
Sacra Congregatio pro Negotiis Ecclesiasticis Extraordinariis, Decretum Sanctissimus Dominus Noster, „Acta Apostolicae Sedis” 14 (1922) nr 16, s. 598–599.
Seminaristicum, „Rozporządzenia Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego” 1925, nr 24 (21 II), poz. 376, s. 125–126.
Seminarium śląskie w kolegium krakowskim, Archiwum Prowincji Polski Południowej Księży Jezuitów w Krakowie, b. sygn.
Siarkowski Stanisław, w: Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564–1995, oprac. L. Grzebień, Kraków 1996, s. 613.
Smołka L., Peikert Alojzy, w: Słownik biograficzny katolickiego duchowieństwa śląskiego XIX i XX wieku, red. M. Pater, Katowice 1996, s. 317–318.
Solewski R., Stary Kraków Franciszka Mączyńskiego, „Rocznik Krakowski” 62 (1996), s. 117–138.
Statut tymczasowy Śląskiego Seminarium Duchownego w Krakowie, Archiwum Archidiecezjalne w Katowicach, Akta Rzeczowe: Seminarium. Interna, 1: 1922–1934,sygn. 47/1130, b.p.
Statut tymczasowy Śląskiego Seminarium Duchownego w Krakowie, Archiwum Wyższego Śląskiego Seminarium Duchownego w Katowicach, Statuty. Regulaminy. Sprawy Wychowawcze (1924–1982), sygn. A-3.
Sułecki S., Tassemberk (na przedmieściu Krakowa) w nowożytnych dokumentach klasztoru Karmelitów, „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 39 (2021), s. 25–48.
Swastek J., Formacja naukowa kandydatów do kapłaństwa we Wrocławiu w czasach nowożytnych i spór o pierwsze seminarium na ziemiach polskich, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 56 (2001) nr 4, s. 547–554.
Szkoła M., Śląskie Seminarium Duchowne i Częstochowskie Seminarium Duchowne w Krakowie — dziedzictwo dwudziestolecia międzywojennego. Studium z dziejów zarządzania organizacją, „Perspektywy Kultury” 27 (2019) nr 4, s. 91–106.
Szramek E., Ks. Jan Kapica — życiorys, a zarazem fragment z historii Górnego Śląska, Katowice 1931.
Śląski Związek Akademicki, w: Encyklopedia powstań śląskich, Opole 1984, s. 550–551.
Urban J., Starania o powrót Wydziału Teologicznego na Uniwersytet Jagielloński w raportach członków Wydziału do prymasa Polski ks. kard. Stefana Wyszyńskiego (1956–1958), „Perspektywy Kultury” 43 (2023) nr 4, s. 191–214.
Ustanowienie Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego, „Rozporządzenia Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego” 1 (1923) nr 1, poz. 2, s. 1.
Wollnik Bruno, w: Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564–1995, opr. L. Grzebień, Kraków 1996, s. 756–757.
Wycieczka teologów śląskich do Krakowa, rkp., b.d., Archiwum Wyższego Śląskiego Seminarium Duchownego w Katowicach, Dzieje Seminarium (1921–1933), b. sygn.
Wycisło J., Apostoł Śląska. W 200 rocznicę urodzin ks. Jana Alojzego Ficka, „Z tej ziemi”. Śląski kalendarz katolicki na rok 1990, Katowice 1989, s. 162–164.
Wyglenda E., Pucher Wawrzyniec, w: Słownik biograficzny Ziemi Pszczyńskiej, red. A. Lysko, Pszczyna 1994, s. 236–237.
Z umysłowego życia Śląska, „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku” 1 (1929), s. 275.
Zaborowska K., Księża absolwenci WŚSD 1923–2004, w: Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne 1924–2004, red. J. Kupny, Katowice 2004, s. 525–584.
Zarządzenie Stolicy św. w sprawie Seminarium, „Rozporządzenia Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego” 1925, nr 24 (21 II), poz. 375, s. 125.
Zawadzki J., Architekt Zygmunt Gawlik 1895–1961. Szkic biograficzny, „Rocznik Muzeum w Gliwicach” 10 (1994), s. 213–238.
Zyzak M., Dzieje Śląskiego Seminarium Duchownego po II wojnie światowej, w: Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne 1924–2004, red. J. Kupny, Katowice 2004, s. 51–78.
Żebrok F., Dzieje Śląskiego Seminarium Duchownego, „Nasza Przeszłość” 44 (1975), s. 89–116.
Żebrok Franciszek, w: Słownik biograficzny duchowieństwa (archi)diecezji katowickiej (1922–2008), red. J. Myszor, Katowice 2009, s. 471.
Żurek J., Ruch „księży patriotów” w województwie katowickim w latach 1949–1956, Warszawa–Katowice 2009.
Życiorys i historia aresztowania przez Niemców w 1940 r. o. Józefa Czudka TJ, rkp., Archiwum Prowincji Polski Południowej Księży Jezuitów w Krakowie, sygn. 3171.
Żyłem krótko, lecz cel swój osiągnąłem. Ks. Jan Macha (1914–1942), wpr. i red. D. Bednarski, Katowice 2014.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Henryk Olszar
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy publikujący w czasopiśmie udzielają jego wydawcy zgody o następującej treści:
- Autor zachowuje autorskie prawa majątkowe do utworu, a jednocześnie udziela wydawcy czasopisma zgody na jego pierwszą publikację w wersji drukowanej i wersji online na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe oraz zgody na wykonywanie opracowań, w tym przekładów.
- Autor ma możliwość udzielania zgody niewyłącznej na opublikowanie utworu w wersji, która ukazała się w czasopiśmie (np. zamieszczenia go w repozytorium instytucjonalnym lub opublikowania w książce), wraz z informacją o jego pierwszej publikacji w czasopiśmie.
