Nie tylko ary i indyki. Fauna amerykańska na arrasach Zygmunta Augusta
DOI:
https://doi.org/10.15633/fhc.32101Słowa kluczowe:
XVI wiek, nowożytna animalistyka, arrasy wawelskie, ikonografia, fauna AmerykiAbstrakt
Przedmiotem artykułu są przedstawienia amerykańskich zwierząt na arrasach Zygmunta Augusta. Wykonane ok. 1560 roku werdiury to dość realistyczne przedstawienia fauny zarówno Starego, jak i Nowego Świata. Występujące na nich ary, małpki, indyki i lama były wówczas znane w Europie i często, acz nie zawsze realistycznie, ukazywane. W artykule stawiam tezę, że także inne stworzenia na werdiurach mogą być przedstawieniami zwierząt amerykańskich. Analiza relacji podróżników I połowy XVI wieku (Kolumba, Vespucciego, Enciso i Fernándeza de Oviedo) wskazuje, że większość fauny Nowego Świata opisywano nazwami europejskich gatunków. W artykule staram się zidentyfikować, które z werdiur mogą być przedstawieniami amerykańskiej fauny: zarówno tej przywożonej do Europy i możliwej do zobaczenia w Niderlandach ok. 1550 roku, jak i znanej tylko z opisów (np. pumy jako lwy i wyjce jako koty z długimi ogonami). W tej interpretacji arrasy są wyrazem marzenia Zygmunta Augusta o Nowym Świecie.
Bibliografia
Asúa M. de, French R., A New World of animals. Early modern Europeans on the creatures of Iberian America, Aldershot 2005.
Belozerskaya M., The Medici giraffe and other tales of exotic animals and power, New York–Boston–London 2006.
Colón C., Select letters of Christopher Columbus: with other original documents relating to this four voyages to the New World, ed. R. H. Major, London 1870.
Czapla J., Albumy zoologiczne przedmiotem i wynikiem badań. Rola przedstawień zwierząt w humanistycznej historii naturalnej (1530–1630), Kraków 2025, https://doi.org/10.15633/9788383700458.
Eiche S., Presenting the turkey. The fabulous story of a flamboyant and flavourful bird, Firenze 2004.
Enciso M. F. de, Suma de geografia, Sevilla 1530.
George W., Sources and background to discoveries of new animals in the sixteenth and seventeenth centuries, „History of Science” 18 (1980) issue 2, s. 79–104, https://doi.org/10.1177/007327538001800201.
Gerbi A., Nature in the New World. From Christopher Columbus to Gonzalo Fernandez de Oviedo, Pittsburgh 2010, https://doi.org/10.2307/j.ctt9qh659.
Jakóbczyk-Gola A., Ogrody zwierząt. Staropolskie zwierzyńce i menażerie, Warszawa 2021, https://doi.org/10.31338/uw.9788323552130.
Łukaszewicz K., Świat zwierząt w arrasach wawelskich, „Wszechświat” 1956, z. 1, s. 9–10.
Masseti M., New World and other exotic animals in the Italian Renaissance. The menageries of Lorenzo Il Magnifico and his son, Pope Leo X, w: Naturalists in the field. Collecting, recording and preserving the natural world from the fifteenth to the twenty-first century, ed. A. MacGregor, Leiden 2018, s. 40–75, https://doi.org/10.1163/9789004323841_003.
Masseti M., Veracini C., Early European knowledge and trade of Neotropical mammals: a review of literary sources between 1492 and the first two decades of the 16th century, w: Proceedings of the First Zooarchaeology Conference in Portugal, Held at the Faculty of Letters, University of Lisbon, 8th–9th March 2012, eds. C. Detry, R. Dias, Oxford 2014, s. 129–138.
Myers K. A., Fernandez de Oviedo’s chronicle of America. A new history for a New World, Austin 2007.
Pérez de Tudela A., Jordan Gschwend A., Renaissance menageries. Exotic animals and pets at the Habsburg Courts in Iberia and Central Europe, w: Early modern zoology. The construction of animals in science, literature and the visual arts, eds. K. A. E. Enenkel, M. S. Smith, Leiden 2007, s. 427–455, https://doi.org/10.1163/ej.9789004131880.i-657.103.
Piwocka M., Hennel-Bernasikowa M., Katalog arrasów króla Zygmunta Augusta, Kraków 2020.
Veracini C., Teixeira D. M., Perception and description of New World non-human primates in the travel literature of the fifteenth and sixteenth centuries: a critical review, „Annals of Science” 74 (2017) no. 1, s. 25–63, https://doi.org/10.1080/00033790.2016.1242778.
Vespucci A., The letters of Amerigo Vespucci and other documents illustrative of his career, trad. C. R. Markham, London 1894.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Julia Czapla
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy publikujący w czasopiśmie udzielają jego wydawcy zgody o następującej treści:
- Autor zachowuje autorskie prawa majątkowe do utworu, a jednocześnie udziela wydawcy czasopisma zgody na jego pierwszą publikację w wersji drukowanej i wersji online na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe oraz zgody na wykonywanie opracowań, w tym przekładów.
- Autor ma możliwość udzielania zgody niewyłącznej na opublikowanie utworu w wersji, która ukazała się w czasopiśmie (np. zamieszczenia go w repozytorium instytucjonalnym lub opublikowania w książce), wraz z informacją o jego pierwszej publikacji w czasopiśmie.
