The matrimonial strategies of hetman Jerzy Radziwiłł “Hercules”(1480–1541)
DOI:
https://doi.org/10.15633/fhc.31203Keywords:
Jerzy Radziwiłł “Hercules” (1480–1541), Anna Radziwiłł (1518–50), Barbara Radziwiłł (1523–51), Radziwiłłs, matrimonial strategies, Grand Duchy of LithuaniaAbstract
Family strategies were primarily aimed at the survival of the family and its demographic development, building an economic position and strengthening political influence. Among the tools for their implementation, matrimonial strategies played a key role. They were calculated to plan marriages appropriately and attempt to control the demography of the magnate house. The article identifies and analyses the matrimonial strategies implemented by Jerzy Radziwiłł, called “Hercules” (1480–1541), one of the most influential and richest Lithuanian magnates in the first half of the 16th century. With the birth of his children – Mikołaj (c. 1515), Anna (1518), and Barbara (c. 1523), along with offices, military activity, and estates, matrimonial strategies became a tool for building the family position and implementing the family strategy of Jerzy Radziwiłł. As his example shows, the marriage strategy could also aim to complicate, hinder, or prevent the implementation of the marriage strategies of other families.
References
Archives
Leonavičiūtė-Gecevičienė R., Bona Sforca ir Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė: Jogailaičių dinastijos stiprinimas, Vilnius 2021, unpublished doctoral dissertation, Vilniaus Universitetas, Lietuvos istorijos institute, Humanitariniai mokslai, istorija ir archeologija.
Spis wyprawy i posagu Barbary Radziwiłłówny [The register of the dowry and bridal trousseau of Barbara Radziwiłł], Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Radziwiłłów, Dział XI: Dokumenty familijne [Central Archives of Historical Records in Warsaw, Radziwiłł Archive, Section XI: Family documents], no. 18, ref. 1/354/0/11/018, pp. 30–45.
Umowa o małżeństwo Ilii Ostrogskiego i Anny Radziwiłłówny [The marriage contract of Ilia Ostrogski and Anna Radziwiłł], Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Radziwiłłów, Dział XI: Dokumenty familijne [Central Archives of Historical Records in Warsaw, Radziwiłł Archive, Section XI: Family documents], no. 18, ref. 1/354/0/11/018, pp. 1–4.
Umowa o małżeństwo Jana Zabrzezińskiego i Beaty Tęczyńskiej [Marriage agreement between Jan Zabrzeziński and Beata Tęczyńska], Wilno, 7 XI 1533, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Metryka Koronna [Central Archives of Historical Records in Warsaw, Crown Metrica], 49, ff. 36–38.
Umowa o małżeństwo Mikołaja Radziwiłła i Katarzyny Iwieńskiej [The marriage contract of Mikołaj Radziwiłł and Katarzyna Iwieńska], Wilno 13 I 1542, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Metryka Koronna [Central Archives of Historical Records in Warsaw, Crown Metrica], 63, f. 44–47.
Umowa o małżeństwo Stanisława Gasztołda i Barbary Radziwiłłówny [Marriage agreement between Stanisław Gasztołd and Barbara Radziwiłł], Radunia, 20 X 1536, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Radziwiłłów, Dział XI: Dokumenty familijne [Central Archives of Historical Records in Warsaw, Radziwiłł Archive, Section XI: Family documents], no. 18, ref. 1/354/0/11/018, pp. 25–26.
Urmański A. K., Zaberezinskių giminė XV–XVI a. LDK politinio elito gretose, Kaunas 2017, unpublished doctoral dissertation, Vytauto Didžiojo universitetas, Klaipėdos universitetas.
Zapisanie dóbr oprawnych królowej Barbarze Radziwiłłównie przez Zygmunta II Augusta [The designation of the marital provisions to Queen Barbara Radziwiłł by Sigismund II Augustus], Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Radziwiłłów, Dział XI: Dokumenty familijne [Central Archives of Historical Records in Warsaw, Radziwiłł Archive, Section XI: Family documents], no. 18, ref. 1/354/0/11/018, pp. 50–52.
Zrzeczenie się przez Beatę z Tęczyńskich Zabrzezińską dóbr ojcowskich i macierzystych na rzecz ojca [Relinquishment of paternal and maternal property by Beata Zabrzezińska, née Tęczyńska, in favour of her father], Wilno, 20 V 1534, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Metryka Koronna [Central Archives of Historical Records in Warsaw, Crown Metrica], 49, f. 103.
Printed sources and critical editions
Lietuvos Metrika. Knyga Nr 1 (1380–1584). Užrašymų knyga 1, sud. A. Baliulis, R. Firkavičius, Vilnius 1999.
Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 19 (1535–1537). Užrašumų knyga 19, sud. D. Vilimas, Vilnius 2009.
Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 21 (1536–1537). Užrašumų knyga 21, sud. A. Dubonis, Vilnius 2019.
Listy polskie XVI wieku, ed. by K. Rymut, vol. 1: Listy z lat 1525–1548 ze zbiorów Władysława Pociechy, Witolda Taszyckiego i Adama Turasiewicza, Kraków 1998.
Matricularum Regni Poloniae summaria, p. 4: Sigismundi I regis tempora complectens (1507–1548), vol. 3: Acta vicecancellariorum 1533–1548, ed. by T. Wierzbowski, Varsoviae 1915.
Радзивилловские акты из собрания Российской национальной библиотеки: первая половина XVI в. (Monumenta Historica Res Gestas Europae Orientalis Illustrantia. Fontes XV–XVII saec., vol. 6. Памятники Истории Восточной Европы. Источники XV–XVII вв., том 6), cоставитель тома М. М. Кром, Москва–Варшава 2002 [Radzivillovskie akty iz sobraniâ Rossijskoj nacional’noj biblioteki: pervaâ polovina XVI v., ed. by M. M. Krom, Moskva–Varšava 2002 (Monumenta Historica Res Gestas Europae Orientalis Illustrantia. Fontes XV–XVII saec., vol. 6. Pamâtniki Istorii Vostočnoj Evropy. Istočniki XV–XVII vv., vol. 6].
Zawadzki J., Summariusz dokumentów Krzysztofa Radziwiłła “Pioruna” z 1604 r. jako źródło do dziejów rodziny i Wielkiego Księstwa Litewskiego, “Miscellanea Historico-Archivistica” 25 (2018), pp. 221–246.
Źródła do dziejów polskich, ed. by M. Malinowski, A. Przezdziecki, vol. 2, Wilno 1844.
Secondary literature
Antoniewicz M., Protoplaści książąt Radziwiłłów. Dzieje mitu i meandry historiografii, Warszawa 2011.
Anusik Z., Glosa do dziejów rodu książąt Ostrogskich. [Review] Tomasz Kempa, „Dzieje rodu Ostrogskich”, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2003, 194 pp., “Przegląd Nauk Historycznych” 7 (2008), pp. 127–210.
Augustyniak U., Zamiany zarządu dóbr ziemskich i urzędnicy Radziwiłłów birżańskich od końca XVI do końca XVII wieku, “Rocznik Lituanistyczny” 2 (2022), pp. 143–167.
Bis W., Ryčkov A., Volkau M., Zamki litewskiego rodu Gasztołdów w pierwszej połowie XVI wieku, “Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 73 (2024) no. 3, pp. 301–330.
Błaszczyk G., Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności 1492–1569, Poznań 2002.
Błaszczyk G., Radziwiłł Jerzy h. Trąby (c. 1480–1541), in: Polski słownik biograficzny, vol. 30, ed. by E. Rostworowski, Wrocław 1987, pp. 225–229.
Błaszczyk G., Radziwiłł Mikołaj (c. 1470–1521), in: Polski słownik biograficzny, vol. 30, ed. by E. Rostworowski, Wrocław 1987, pp. 316–319.
Boniecki A., Poczet rodów w Wielkim Księstwie Litewskim w XV i XVI wieku, Warszawa 1887.
Chronologia polska, ed. by B. Włodarski, Warszawa 2007.
Dubas-Urwanowicz E., Magnackie małżeństwa mieszane w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI–XVIII wieku, in: Władza i prestiż. Magnateria Rzeczypospolitej w XVI–XVIII wieku, ed. by J. Urwanowicz, E. Dubas-Urwanowicz, P. Guzowski, Białystok 2003, pp. 561–586.
Dubas-Urwanowicz E., Uwarunkowania prawne i konsekwencje małżeństw polsko-litewskich przed unią lubelską, in: Między Zachodem a Wschodem. Etniczne, kulturowe i religijne pogranicza Rzeczypospolitej w XVI–XVIII w., ed. by K. Mikulski, A. Zielińska--Nowicka, Toruń 2006, pp. 76–73.
Dworzaczek W., Hetman Jan Tarnowski: z dziejów możnowładztwa małopolskiego, Warszawa 1985.
Ferenc M., Mikołaj Radziwiłł “Rudy” (c. 1515–1584). Działalność polityczna i wojskowa, Kraków 2008.
Hurwich J. J., Noble strategies. Marriage and sexuality in the Zimmern Chronicle, Kirksville 2006.
Juozapaitienė R., Tėvų valia kaip santuokos sudarymo sąlyga, “Res Humanitariae” 9 (2011), pp. 10–29.
Kempa T., Dzieje rodu Ostrogskich, Toruń 2002.
Kempa T., Konstanty Wasyl Ostrogski (1526–1608) – przywódca społeczności prawosławnej w Rzeczypospolitej, Toruń 2023.
Kolankowski L., Zygmunt August, wielki książę litewski do roku 1548, Lwów 1913.
Kołodziejczyk A., Przemiany społeczno-gospodarcze na Podlasiu w XV–XVI wieku, Olsztyn 2012.
Kowalik J., Kompetencje władcy Wielkiego Księstwa Litewskiego jako najwyższej instancji sądowniczej: sądownictwo litewskie za panowania Zygmunta I Starego (zarys problematyki), “Meritum” 6 (2014), pp. 7–18.
Kowalski M., Księstwa Rzeczpospolitej: państwo magnackie jako region polityczny, Warszawa 2013.
Krupska A., Przekaz Rumiancewski “Ruskiego wriemiennika” jako źródło do genezy i przebiegu buntu Michała Glińskiego, “Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Historia i Współczesność” 6 (1982), pp. 111–130.
Kuklo C., Kamecka M., Marriage Strategies in Poland: Social and Spatial Differences (16th–18th Centuries), “Historical Social Research” 28 (2003) no. 3, pp. 29–43.
Kuźmińska M., Olbracht Marcinowicz Gasztołd. Działalność Olbrachta Gasztołda 1503–1522, “Ateneum Wileńskie” 4 (1927) issue 13, pp. 349–391.
Kuźmińska M., Olbracht Marcinowicz Gasztołd (dokończenie), “Ateneum Wileńskie” 5 (1928) no. 14, pp. 121–176.
Liedke M., Demografia rodziny magnackiej w Wielkim Księstwie Litewskim na tle elit zachodnioeuropejskich. Wybrane problemy, “Przeszłość Demograficzna Polski” 37 (2015) no. 1, pp. 37–70.
Liedke M., Family strategies of magnate houses of the Polish-Lithuanian commonwealth in the 16th–17th centuries. Political program and demographic results, “Historická demografie” 44 (2020) issue 1, pp. 1– 8.
Liedke M., Rodzina magnacka w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI–XVIII wieku. Studium demograficzno-społeczne, Białystok 2016.
Liedke M., Strategie małżeńskie magnaterii w Wielkim Księstwie Litewskim w dobie wczesnonowożytnej, in: Rodzina i gospodarstwo domowe na ziemiach polskich w XV–XX wieku. Struktury demograficzne, społeczne i gospodarcze, ed. by C. Kuklo, Warszawa 2008, pp. 59–74.
Liedke M., Uwagi o wieku uprawniającym do zawarcia małżeństwa w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI–XVIII wieku, “Przeszłość Demograficzna Polski” 32 (2013), pp. 7–24.
Liedke M., Z badań nad prokreacją magnaterii Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI–XVIII wieku, “Przeszłość Demograficzna Polski” 29 (2010), pp. 7–27.
Lubczyński M., Tęczyński Jan (Jan Gabriel), in: Polski słownik biograficzny, vol. 53, ed. by A. Romanowski, Warszawa–Kraków 2019, pp. 416–423.
Malczewska M., Latyfundium Radziwiłłów w XV do połowy XVI wieku, Warszawa–Poznań 1985.
Petrauskas R., Чаму вымірае магнатэрыя: лёсы магнацкіх родаў Вялікага Княства Літоўскага, “Arche” 2014 no. 6, pp. 11–25.
Pielas J., Społeczne i majątkowe aspekty małżeństw w rodzinie zamożnej szlachty w XVII w. na przykładzie Oleśnickich herbu Dębno, in: Wesela, chrzciny i pogrzeby w XVI–XVIII wieku. Kultura życia i śmierci, ed. by H. Suchojad, Warszawa 2001, pp. 127–136.
Pietkiewicz K., Kieżgajłowie i ich latyfundium do połowy XVI wieku. Ze studiów nad rozwojem własności ziemskiej w Wielkim Księstwie Litewskim w średniowieczu, Poznań 1982.
Pietkiewicz K., Najstarszy inwentarz dóbr radziwiłłowskich z 1528 roku, “Lituano-Slavica Posnaniensia” 1 (1985), pp. 175–186.
Plewczyński M., Wkład Radziwiłłów w rozwój staropolskiej sztuki wojennej XVI w., “Miscellanea Historico-Archivistica” 7 (1997), pp. 27–36.
Pociecha W., Barbara Radziwiłłówna, in: Polski słownik biograficzny, vol. 1, ed. by W. Konopczyński, Kraków 1935, pp. 294–298.
Pociecha W., Gasztołd Olbracht h. Awdaniec, in: Polski słownik biograficzny, vol. 7, ed. by W. Konopczyński, Kraków–Wrocław 1948–1958, pp. 299–303.
Pociecha W., Gasztołd Stanisław, in: Polski słownik biograficzny, vol. 7, ed. by W. Konopczyński, Kraków–Wrocław 1948–1958, p. 303.
Pociecha W., Królowa Bona (1494–1557). Czasy i ludzie odrodzenia, vol. 2 and 3, Poznań 1949, 1958.
Przezdziecki A., Jagiellonki polskie w XVI wieku. Obraz rodziny i dworu Zygmunta I i Zygmunta Augusta, królów polskich, vol. 2, Kraków 1868.
Ragauskienė R., XVI a. didikų Radvilų lenkų kilmės žmonos, “Istorija” 2012 no. 2, pp. 3–15.
Ragauskienė R., Barbora Radvilaitė, Vilnius 1999.
Ragauskienė R., Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės Mikolojus Radvila Rudasis (apie 1515–1584 m.), Vilnius 2002.
Ragauskienė R., Śmierci nie udało się pokonać. Historia biologiczna książąt Radziwiłłów na Birżach i Dubinkach (koniec XV wieku – XVII wiek), transl. by I. Masojć, R. Naruniec, Kraków 2020.
Rowell S. C., Nolite confidere in princibus – Mikhail Glinsky, Sigismund the Old and the Coincil of Lords, in: Faworyci i opozycjoniści. Król a elity polityczne Rzeczypospolitej XV–XVIII wieku, ed. by M. Markiewicz, R. Skowron, Kraków 2006, pp. 77–100.
Saviščevas E., Darbas, nesustodavęs net Viešpaties dieną. Zigmanto I darbadieniai Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės teisme 1506–1544 metais, in: Moteris prie istorijos šaltinio. Mokslinių straipsnių rinkinys, skirtas profesorės Irenos Valikonytės 75 metų jubiliejui, ed. by E. Saviščevas, Vilnius 2024, pp. 143–168.
Spieralski Z., Kieżgajło Stanisław (zm. 1527), in: Polski słownik biograficzny, vol. 12, ed. by E. Rostworowski, Wrocław 1966–1967, pp. 446–448.
Sulej K., Mariaże magnackie w XVI–XVIII wieku na podstawie intercyz przedślubnych, in: Społeczeństwo staropolskie. Seria nowa, vol. 3: Społeczeństwo a rodzina, ed. by I. Dacka-Górzyńska, A. Karpiński, Warszawa 2011, pp. 63–98.
Tęgowski J., Ślub tajemny Jana Janowicza Zabrzezińskiego. Garść uwag o powiązaniach elity możnowładczej na Litwie w XV i na początku XVI wieku, “Średniowiecze Polskie i Powszechne” 2 (2002), pp. 246–257.
Urmański A., Jan Janowicz Zabrzeziński, potomek Rymwida, “Rocznik Instytutu Europy Środkowej” 13 (2015) issue 3, pp. 51–67.
Urzędnicy centralni i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV–XVIII wieku. Spisy, ed. by H. Lulewicz, A. Rachuba, Kórnik 1994 (Urzędnicy Dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII wieku. Spisy, 11).
Urzędnicy województwa sandomierskiego XV–XVIII wieku. Spisy, compiled by K. Chłapowski, A. Falniowska-Gradowska, ed. by A. Gąsiorowski, Kórnik 1993 (Urzędnicy Dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII wieku. Spisy, 4, z. 3).
Valikonytė I., Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės bajorių teisė laisvai ištekėti: realybė ar fikcija?, in: Lietuvos valstybė XII–XVIII a., ed. by Z. Kiaupa, A. Mickevičius, J. Sarcevičiene, Vilnius 1997, pp. 147–156.
Wisner H., Król i książę. Konflikt między Zygmuntem III Wazą i Krzysztofem Radziwiłłem, “Rocznik Białostocki” 11 (1972), pp. 53–100.
Wiśniewski J., Pac Mikołaj, in: Polski słownik biograficzny, vol. 24, ed. by E. Rostworowski, Wrocław 1979, pp. 735–736.
Wiśniewski J., Połubiński (Połubieński) Wasyl Andrejewicz, in: Polski słownik biograficzny, vol. 27, ed. by E. Rostworowski, Wrocław 1983, pp. 370–371.
Żelewski R., Ostrogski Ilia, in: Polski słownik biograficzny, vol. 24, ed. by E. Rostworowski, Wrocław 1979, pp. 480–481.
Ульяновський B., Князь Василь-Костянтин Острозький. Історичний портрет у галереї предків та нащадків, Kyiv 2012.
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2025 Agnieszka Januszek-Sieradzka
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
Authors who publish with this journal agree to the following terms:
- Authors retain the copyright and full publishing rights without restrictions, and grant the journal right of first publication with the work simultaneously licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License that allows others to share the work with an acknowledgement of the work's authorship and initial publication in this journal.
- Authors are able to enter into separate, additional contractual arrangements for the non-exclusive distribution of the journal's published version of the work (e.g., post it to an institutional repository or publish it in a book), with an acknowledgement of its initial publication in this journal.
- Authors are permitted and encouraged to post their work online (e.g., in institutional repositories or on their website) prior to and during the submission process, as it can lead to productive exchanges, as well as earlier and greater citation of published work (See The Effect of Open Access).
