Two kinds of empirical truth, and realism about idealized laws
DOI:
https://doi.org/10.15633/lie.31201Słowa kluczowe:
idealizacja, prawda opisowa, prawda przybliżona, prawda referencjalna, semantyczna teoria prawdyAbstrakt
Z semantycznego punktu widzenia prawda empiryczna jest prawdziwością zdań, których terminy mają odniesienia empiryczne. Jednakże tylko niektóre takie odniesienia bezpośrednio i bez zniekształceń odnoszą się do rzeczywistych zjawisk; inne odnoszą się do nich poprzez ich idealizacje. W pierwszym przypadku mówimy o prawdzie opisowej, a w drugim o prawdzie przybliżonej. Niniejszy artykuł ma na celu rozjaśnienie tego rozróżnienia za pomocą pewnej wersji semantycznej teorii prawdy i poprzez odwołanie się do kontekstu debaty realizm/antyrealizm w kwestii praw idealizacyjnych. Artykuł składa się z dwóch części. Pierwsza nieformalnie wyjaśnia szczegóły tego rozróżnienia i krytykuje powszechne przekonanie, że wyidealizowane prawa lub związane z nimi założenia są fałszywe. Druga przedstawia formalno-semantyczne ujęcie, w którym wyidealizowane prawa są zarówno referencyjnie prawdziwe (w wyidealizowanym modelu), jak i w przybliżeniu prawdziwe (w odniesieniu do struktury docelowego systemu).
Bibliografia
Balzer W., Moulines C. U., Sneed J., An architectonic for science. The structuralist program, Dordrecht–Boston 1987.
Cartwright N., How the laws of physics lie, Oxford 1983.
Cartwright N., How theories relate: Takeovers or partnerships?, “Philosophia Naturalis” 35 (1998), pp. 23–34.
Cartwright N., Shomar T., Suárez M., The tool box of science: Tools for the building of models with a superconductivity example, Poznań 1995, pp. 137–149 (Poznań Studies in the Philosophy of the Sciences and the Humanities, 44).
Chakravartty A., Scientific realism, in: The Stanford encyclopedia of philosophy (2017), ed. E. Zalta, https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/scientific-realism/.
Elgin C. Z., True enough, Cambridge 2017.
Elgin C. Z., Understanding and the facts, “Philosophical Studies” 132 (2007) no. 1, pp. 33–42.
Frigg R., Nguyen J., Modelling nature: An opinionated introduction to scientific representation, New York 2020.
Frigg R., Nguyen J., Models and representation, in: Springer handbook of model-based science, eds. L. Magnani, T. Bertolotti, Dordrecht–Heidelberg 2017, pp. 49–102.
Frigg R., Scientific representation and the semantic view of theories, “Theoria” 21 (2006), pp. 49–65, https://doi.org/10.1387/theoria.553.
Hilpinen R., Approximate truth and truthlikeness, in: Formal methods in the methodology of empirical sciences, eds. M. Przełęcki, K. Szaniawski, R. Wójcicki, Dordrecht–Boston–Wrocław 1974.
Hodges W., Model Theory, in: The Stanford encyclopedia of philosophy (2023), ed. E. Zalta, https://plato.stanford.edu/entries/model-theory/.
Hodges W., Tarski’s truth definitions, in: The Stanford encyclopedia of philosophy (2018), ed. E. Zalta, Thttps://plato.stanford.edu/entries/tarski-truth/.
Kuipers T. A. F., Approaching descriptive and theoretical truth, “Erkenntnis” 18 (1982) no. 3, pp. 343– 378.
Kuipers T. A. F., Epistemological Positions in the Light of Truth Approximation, “The Paideia Archive: Twentieth World Congress of Philosophy” 37 (1998), pp. 131–138.
Levy A., Idealization and abstraction: refining the distinction, “Synthese” 198 (2018) issue 24 supplement, pp. 5855–5872.
Models as mediators: Perspectives on natural and social science, eds. M. S. Morgan, M. Morrison, Cambridge 1999.
Nawar T., Veritism refuted? Understanding, idealization, and the facts, “Synthese” 198 (2021) issue 5, pp. 4295–4313, https://link.springer.com/article/10.1007/s11229-019-02342-2.
Nowak L., The idealizational approach to science: a survey, Poznań 1992, pp. 9–63 (Poznań Studies in the Philosophy of the Sciences and the Humanities, 25, 3).
Nowak L., Wstęp do idealizacyjnej teorii nauki, Warszawa 1977.
Portides D., Models and theories, in: Springer handbook of model-based science, eds. L. Magnani, T. Bertolotti, Dordrecht–Heidelberg–London–New York 2017, pp. 25–48.
Potochnik A., Idealizations and the aims of science, Chicago 2017.
Przełęcki M., The concept of truth in empirical languages, “Grazer Philosophische Studien” 3 (1977) issue 1, pp. 1–17.
Psillos S., Living with the abstract: Realism and models, “Synthese” 180 (2011) issue 1, pp. 3–17, https://doi.org/10.1007/s11229-009-9563-3
Psillos S., Scientific realism. How science tracks truth, London–New York 1999.
Rowbottom D. P., Can meaningless statements be approximately true? On relaxing the semantic component of scientific realism, “Philosophy of Science” 89 (2022) issue 5, pp. 879–888, https://doi.org/10.1017/psa.2022.74.
Sainsbury R. M., The essence of reference, in: The Oxford handbook to the philosophy of language, eds. E. Lepore, B. Smith, Oxford 2008.
Suppes P., A comparison of the meaning and use of models in mathematics and the empirical sciences, in: The concept and the role of the model in mathematics and natural and social sciences, ed. J. Freudenthal, Dordrecht 1961, pp. 163–177.
Tarski A., Pojęcie prawdy w językach nauk dedukcyjnych, Warszawa 1933 (Prace Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, Wydział III Nauk Matematyczno-Fizycznych, 34).
Tarski A., Vaught R., Arithmetical extensions of relational systems, “Compositio Mathematica” 13 (1957) no. 2, pp. 81–102.
Van Fraassen B., Scientific representation, Oxford 2008.
Weston T., Approximate truth and scientific realism, “Philosophy of Science” 59 (1992) issue 1, pp. 53–74, https://doi.org/10.1086/289654.
Winther R. G., The structure of scientific theories, in: The Stanford encyclopedia of philosophy (2021), ed. E. Zalta, https://plato.stanford.edu/archives/spr2021/entries/structure-scientific-theories/.
Wójcicki R., Theories, theoretical models, truth. Part II: Tarski’s theory of truth and its relevance for the theory of science, “Foundations of Science” 4 (1995/96), pp. 471–516, https://link.springer.com/article/10.1007/BF00145402.
Woleński J., The semantic theory of truth, in: Internet encyclopedia of philosophy (2021) https://iep.utm.edu/s-truth/.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Andrzej Biłat
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy publikujący w czasopiśmie udzielają jego wydawcy zgody o następującej treści:
- Autor zachowuje autorskie prawa majątkowe do utworu, a jednocześnie udziela wydawcy czasopisma zgody na jego pierwszą publikację w wersji drukowanej i wersji online na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe oraz zgody na wykonywanie opracowań, w tym przekładów.
- Autor ma możliwość udzielania zgody niewyłącznej na opublikowanie utworu w wersji, która ukazała się w czasopiśmie (np. zamieszczenia go w repozytorium instytucjonalnym lub opublikowania w książce), wraz z informacją o jego pierwszej publikacji w czasopiśmie.
- Autor może umieścić swój utwór online (np. w repozytorium instytucjonalnym lub na swojej stronie internetowej) jeszcze przed zgłoszeniem utworu do czasopisma.
