Platońska koncepcja „homoiosis theo” i filozoficzna interpretacja Biblii: Filon z Aleksandrii i Orygenes
DOI:
https://doi.org/10.15633/ps.30103Słowa kluczowe:
platonizm, upodobnienie się do Boga, Filon z Aleksandrii, OrygenesAbstrakt
Celem niniejszego artykułu jest zbadanie, w jaki sposób platońska koncepcja „homoiosis theo” została wykorzystana w filozoficznej interpretacji Biblii dokonywanej przez teologów żydowskich i chrześcijańskich w pierwszych wiekach po Chrystusie. Jako przykłady tego typu egzegezy wybrano pisma Filona z Aleksandrii (I wiek po Chr.) i Orygenesa (III wiek po Chr.). W artykule zastosowano metodę analizy porównawczej idei zawartych w tekstach źródłowych. Artykuł składa się z trzech części. W pierwszej omówiono platońską koncepcję upodobnienia się człowieka do Boga, która po raz pierwszy pojawiła się w dialogach Platona, a następnie znalazła rozwinięcie w doktrynach medioplatoników (wieki I–III po Chr.). W części drugiej i trzeciej omówiono tę samą koncepcję w pismach Filona z Aleksandrii i Orygenesa. Po przeprowadzonych analizach autor dochodzi do wniosku, że myśliciele żydowscy i chrześcijańscy twórczo wykorzystali modne w tamtym czasie idee filozofii platońskiej, a nawet, w wyniku filozoficznej interpretacji Biblii, doszli do nowej i ważnej idei, która nie była obecna w pogańskim platonizmie przed Plotynem, a mianowicie do pozytywnie rozumianej koncepcji nieskończoności transcendentnego Boga. Idea ta znacząco zmodyfikowała platońską koncepcję upodobnienia się człowieka do Boga.
Bibliografia
Alcinoos, Didaskalikos, w: Alcinoos, Enseignement des doctrines de Platon. Introduction, texte établi et commenté, éd. J. Whittaker, Paris 1990.
Alkinous, Wykład nauk Platona (Didaskalikos), tłum. K. Pawłowski, Kraków 2008.
Apuleius, De Platone et eius dogmate, w: Apulei Platonici Madaurensis opera quae supersunt, t. 3: De philosophia libri, ed. C. Moreschini, Stutgardiae–Lipsiae 1991.
Baron A., Neoplatońska idea Boga a ewangelizacja. Analiza anonimowego komentarza do „Parmenidesa” Platona na tle myśli plotyńsko-porfiriańskiej, Kraków 2005.
Baron A., Świętość a ideały człowieka (Ojcowie Apostolscy, Klemens Aleksandryjski, Orygenes). Studium teologiczne na tle modeli filozoficzno-religijnych, Kraków 2013.
Calabi F., God’s acting, man’s acting: Tradition and philosophy in Philo of Alexandria, Leiden–Boston (MA) 2008.
Calabi F., The Dazzling Light: A metaphor on the unknowability of God, w: F. Calabi, God’s acting, man’s acting. Tradition and philosophy in Philo of Alexandria, Leiden–Boston (MA) 2008, s. 57–69.
Dillon J., The middle platonists: 80 B.C. to A.D. 220, Ithaca (NY) 1996.
Diogenes Laertius, Vitae philosophorum, w: Diogenis Laertii vitae philosophorum, vol. 1: Libri I–X, eds. M. Marcovich, H. Gärtner, Berlin–New York 2008.
Douglass S., Diastêma, w: The Brill dictionary of Gregory of Nyssa, eds. L. F. Mateo-Seco, G. Maspero, Leiden–Boston (MA) 2010, s. 227–228.
Dörrie H., Die Andere Theologie, „Theologie und Philosophie” 56 (1981), s. 1–46.
Dörrie H., Gregors Theologie auf dem Hintergrunde der neuplatonischen Metaphysik, w: Gregor von Nyssa und die Philosophie, Hrsg. H. Dörrie, M. Altenburger, U. Schramm, Leiden 1976, s. 21–42.
Dörrie H., Was ist „spätantiker Platonismus?” Überlegungen zur Grenzziehung zwischen Platonismus und Christentum, „Theologische Rundschau” 36 (1971), s. 285–302.
Eudorus Alexandrinus, Fragmenta, w: Medioplatonici: Opere, frammenti, testimonianze. Testi greci e latini a fronte, a cura di E. Vimercati, Milano 2015, s. 74–139.
Eusebius Caesariensis, Historia ecclesiastica, w: Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna. Tekst grecki i polski, tłum. A. Caba, opr. H. Pietras, Kraków 2013.
Filon Aleksandryjski, Pisma, t. 1, tłum. L. Joachimowicz, Warszawa 1986.
Filon Aleksandryjski, Pisma, t. 2, tłum. S. Kalinkowski, Kraków 1994.
Giardina G. R., Homoiôsis Theôi (Plato, Theaetetus 176b1) in late Neoplatonism, w: New explorations in Plato’s „Theaetetus”: Belief, knowledge, ontology, reception, ed. D. Zucca, Leiden–Boston 2022, s. 325–352.
Harnack von A., Das Wesen des Christentums: Sechzehn Vorlesungen der Studierenden aller Fakultäten im Wintersemester 1899/1900 an der Universität Berlin gehalten von Adolf von Harnack, Leipzig 1913.
Harnack von A., Lehrbuch der Dogmengeschichte, Bd. 1, Freiburg im Breisgau 1888.
Helleman W. E., Epilogue, w: Hellenization revisited: Shaping a Christian response within the Greco-Roman world, ed. W. E. Helleman, Lanham–New York–London 1994, s. 429–511.
Helleman W. E., Philo of Alexandria on deification and assimilation to God, „The Studia Philonica Annual” 2 (1990), s. 51–71.
Jenkins M., Plato’s godlike philosopher, „Classical Philology” 111 (2016) no. 4, s. 330–352, https://doi.org/10.1086/688645.
Kooten van G. H., Paul’s anthropology in context: The image of God, assimilation to God, and tripartite man in ancient Judaism, ancient philosophy and early Christianity, Tübingen 2008.
Lavecchia S., Una via che conduce al divino. La “homoiosis theo” nella filosofia di Platone, Milano 2006.
Lilla S., Platonismo e i padri, w: Nuovo dizionario patristico e di antichità cristiane, vol. 4: P-Z, a cura di A. Di Berardino, Milano 2008, s. 4117–4171.
Lévy C., Philo’s ethics, w: The Cambridge Companion to Philo, ed. A. Kamesar, Cambridge–New York 2009, s. 146–171.
Merki H., ‘Oµoίωσις Θεῷ: Von der platonischen Angleichung an Gott zur Gottähnlichkeit bei Gregor von Nyssa, Freiburg in der Schweiz 1952.
Mrugalski D., Agnostos Theos: Relacja między nieskończonością a niepoznawalnością Boga w doktrynach medioplatoników, „Roczniki Filozoficzne” 67 (2019) nr 3, s. 25–51.
Mrugalski D., Bóg niezdolny do gniewu. Obrona apathei Boga w teologii aleksandryjskiej: Filon, Klemens i Orygenes, „Verbum Vitae” 33 (2018), s. 279–314, https://doi.org/10.31743/vv.2018.33.11.
Mrugalski D., Nieskończoność Boga u Orygenesa: Przyczyna wielkiego nieporozumienia, „Vox Patrum” 67 (2017), s. 437–475, https://doi.org/10.31743/vp.3409.
Mrugalski D., O pojęciu hellenizacji, „Verbum Vitae” 39 (2021) nr 3, s. 639–657, https://doi.org/10.31743/vv.13032.
Mrugalski D., The notion of Divine infinity and unknowability: Philo, Clement and Origen of Alexandria in a polemic with Greek philosophy, w: Hellenism, early Judaism and early Christianity: Transmission and transformation of ideas, eds. R. Fialová, J. Hoblík, P. Kitzler, Berlin–Boston 2023, s. 69–84.
Mrugalski D., The Platonic-biblical origins of apophatic theology: Philo of Alexandria’s philosophical interpretation of the Pentateuchal theophanies, „Verbum Vitae” 41 (2023) nr 3, s. 499–528, https://doi.org/10.31743/vv.16300.
Mrugalski D., „Potentia dei absoluta et potentia dei ordinata” u Orygenesa? Nowa próba wyjaśnienia kontrowersyjnych fragmentów „De principiis”, „Vox Patrum” 69 (2018), s. 493–526, https://doi.org/10.31743/vp.3272.
Origenes, Commentarii in Epistulam ad Romanos, w: Origène, Commentaire sur l’Épître aux Romains, t. 2: Livres III-V, ed. L. Brésard, M. Fédou, Paris 2010 (Sources Chrétiennes, 539).
Origenes, Commentarii in Iohannem, w: Origène, Commentaire sur saint Jean, ed. C. Blanc, Paris 1966–1992 (Sources Chrétiennes, 120, 157, 222, 290, 385).
Origenes, Commentarius in Canticum Canticorum, w: Origène, Commentaire sur le Cantique des Cantiques t. 1–2, ed. L. Brésard, H. Crouzel, M. Borret, Paris 1991–1992 (Sources Chrétiennes, 375, 376).
Origenes, De principiis, w: Origène, Traité des principes, ed. H. Crouzel, M. Simonetti, Paris 1978–1980 (Sources Chrétiennes, 252, 268).
Origenes, Homiliae in Canticum canticorum, w: Origène, Homélies sur le Cantique des Cantiques, ed. O. Rousseau, Paris 2007 (Sources Chrétiennes, 37bis).
Origenes, Homiliae in Genesim, w: Origène, Homélies sur la Genèse, Paris 1976 (Sources Chrétiennes, 7bis).
Origenes, Homiliae in Numeros, w: Origène, Homélies sur les Nombres, t. 1–3, ed. L. Doutreleau, Paris 1996–1999–2001 (Sources Chrétiennes, 415, 442, 461).
Origenes, Philocalia, w: Origène, Philocalie 21–27, ed. É. Junod, Paris 1976 (Sources Chrétiennes, 226).
Orygenes, Filokalia, tłum. K. Augustyniak, Warszawa 1979.
Orygenes, Homilie o Księdze Liczb, tłum. S. Kalinkowski, Kraków 2016.
Orygenes, Homilie o Księdze Rodzaju. Homilie o Księdze Wyjścia, tłum. S. Kalinkowski, Kraków 2012.
Orygenes, Komentarz do Ewangelii według św. Jana, tłum. S. Kalinkowski, Kraków 2003.
Orygenes, Komentarz do Listu świętego Pawła do Rzymian, tłum. S. Kalinkowski, Warszawa 1994.
Orygenes, Komentarz do Pieśni nad pieśniami. Homilie o Pieśni nad pieśniami, tłum. S. Kalinkowski, Kraków 1994.
Orygenes, Komentarz do Pieśni nad pieśniami. Homilie o Pieśni nad pieśniami, tłum. S. Kalinkowski, Kraków 1994.
Orygenes, O zasadach, tłum. S. Kalinkowski, Kraków 1996.
Osmański M., Filona z Aleksandrii etyka upodabniania się do Boga, Lublin 2007.
Pawłowski K., Alkinous i średni platonizm. Pragnienie wejrzenia poza to, co widzialne, Warszawa 2019.
Pawłowski K., Wstęp, w: Apulejusz z Madaury, O bogu Sokratesa i inne pisma, tłum. K. Pawłowski, Warszawa 2002, s. VII–CXLVII.
Philo Alexandrinus, Opera, w: Philo in ten volumes, ed. G. P. Goold, tłum. F. H. Colson, G. H. Whitaker, t. 1–10, Cambridge–London 1981–1999.
Plato, Respublica, w: Platon, Oeuvres Complètes, t. VI, VII/1, VII/2, ed. E. Chambry, Paris 1931–1934.
Plato, Theaetetus, w: Platon, Oeuvres Complètes, t. VIII, 2e, ed. A. Diès, Paris 1923.
Plutarchus, De virtute morali, w: Plutarco, Tutti i Moralia. Prima traduzione italiana completa. Testo greco a fronte, coord. E. Lelli, G. Pisani, Milano 2017, s. 828–851.
Ramelli I. L. E., Origen, the philosophical theologian: Trinity, Christology, and philosophy-theology relation. Selected studies, Berlin–Boston 2025.
Ramelli I. L. E., The Christian doctrine of apokatastasis: A critical assessment from the New Testament to Eriugena, Leiden–Boston 2013.
Reale G., Introduzione, w: C. de Vogel, Platonismo e cristianesimo. Antagonismo o comuni fondamenti?, a cura di G. Reale, E. Peroli, Milano 1993, s. 9–23.
Reydams-Schils G., “Becoming like God” in Platonism and stoicism, w: From stoicism to Platonism. The development of philosophy, 100 BCE–100 CE, ed. T. Engberg-Pedersen, Cambridge 2017, s. 142–158.
Rizzi M., The reader, the Bible, and the path to perfection: Philo, Clement & Origen, w: Longing for perfection in late antiquity: Studies on journeys between ideal and reality in pagan and Christian literature, eds. J. Leemans, G. Roskam, P. Van Deun, Leiden–Boston 2024, s. 166–182.
Romanek J., Koncepcja świętości chrześcijanina na podstawie homilii Orygenesa do Pentateuchu, Lublin 2016.
Runia D. T., Philo in early Christian literature: A survey, Assen 1993.
Sedley D., The ideal of godlikeness, w: Plato, t. 2: Ethics, politics, religion, and the soul, ed. G. Fine, Oxford 1999, s. 309–328.
Simonetti M., Cristianesimo antico e cultura greca, Roma 1983.
Simonetti M., Między dosłownością a alegorią. Przyczynek do historii egzegezy patrystycznej, tłum. T. Skibiński, Kraków 2000.
Stanula E., Życie duchowe w ujęciu Orygenesa, w: Orygenes, Homilie o Księdze Liczb, tłum. S. Kalinkowski, Kraków 2016, s. 9–32.
Szram M., Od obrazu do podobieństwa Bożego. Dynamiczna koncepcja antropologii teologicznej w II-III wieku (stanowisko Ireneusza i Orygenesa), „Vox Patrum” 42 (2002), s. 357–376, https://doi.org/10.31743/vp.7165.
Szram M., Osobowy charakter biblijnego Słowa w rozumieniu Orygenesa, „Verbum Vitae” 7 (2005), s. 187–200, https://doi.org/10.31743/vv.1380.
Torri P., Assimilation to God and practical life from Plato to Plotinus, w: Longing for perfection in late antiquity: Studies on journeys between ideal and reality in pagan and Christian literature, eds. J. Leemans, G. Roskam, P. Van Deun, Leiden–Boston 2024, s. 19–57.
Torri P., The telos of assimilation to God and the conflict between theoria and praxis in Plato and the middle Platonists, w: Thinking, knowing, acting: Epistemology and ethics in Plato and ancient Platonism, eds. M. Bonazzi, A. Ulacco, F. Forcignanò, Leiden–Boston 2019, s. 228–250.
Vogel de C., Platonismo e cristianesimo. Antagonismo o comuni fondamenti?, a cura di G. Reale, E. Peroli, Milano 1993.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Damian Mrugalski
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy publikujący w czasopiśmie udzielają jego wydawcy zgody o następującej treści:
- Autor zachowuje autorskie prawa majątkowe do utworu, a jednocześnie udziela wydawcy czasopisma zgody na jego pierwszą publikację w wersji drukowanej i wersji online na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe oraz zgody na wykonywanie opracowań, w tym przekładów.
- Autor ma możliwość udzielania zgody niewyłącznej na opublikowanie utworu w wersji, która ukazała się w czasopiśmie (np. zamieszczenia go w repozytorium instytucjonalnym lub opublikowania w książce), wraz z informacją o jego pierwszej publikacji w czasopiśmie.
