The Mary–Church Parallel in Early Christian exegesis
DOI:
https://doi.org/10.15633/ps.30102Keywords:
Mary, Church, Ambrose, virginityAbstract
The title “Mother of the Church,” declared by Pope Paul VI during the Second Vatican Council, referred to Mary. It was not new and unknown since early Christian writers had justified it by drawing attention to the Mary–Church parallel. This parallel was an extension of another comparison: Mary–Eve, already used by St. Justin. It was Ambrose of Milan who focused on the Mary–Church parallel, indicating Mary’s virginity and motherhood that unite her and the Church. According to the bishop, these two attributes testify to Mary’s relationship with the Church and fully justify the title given to her — Mother of the Church. Mary fulfils her maternal role with regard to members of the Church. Calling Mary “the figure of the Church,” the Bishop of Milan also emphasizes the pastoral dimension of this term. The members of the Mystical Body, which is the Church, were called by Baptism to imitate Mary in two dimensions: pursuing personal holiness and undertaking the work of evangelization.
References
Ambrosius Mediolanensis, De institutione virginis, w: Sancti Ambrosii […] opera omnia, t. 2, ed. J.-P. Migne, Parisiis 1845, kol. 305–334 (Patrologiae Cursus Completus. Series Latina, 16).
Ambroży z Mediolanu, Na obłóczyny dziewicy — wykład o wieczystym dziewictwie Najświętszej Maryi, tłum. W. Kania, w: Ojcowie Kościoła łacińscy. Teksty o Matce Bożej, przeł. W. Eborowicz, W. Kania, Niepokalanów 1981, s. 43–68 (Beatam Me Dicent…, 2).
Ambrosius Mediolanensis, Exhortatio virginitatis, w: Sancti Ambrosii […] opera omnia, t. 2, ed. J.-P. Migne, Paris 1845, kol. 335–364 (Patrologiae Cursus Completus. Series Latina, 16).
Ambroży z Mediolanu, Zachęta do dziewic, w: W. Kamczyk, Virgo et Mater. Maryja a Kościół w duszpasterskiej myśli Ambrożego z Mediolanu i Augustyna z Hippony, „Vox Patrum” 80 (2021), s. 111–138, https://doi.org/10.31743/vp.12696.
Ambroise de Milan, Traité sur l’Évangile de S. Luc, t. 1: Livres 1–6, ed. G. Tissot, Paris 1956 (Sources Chrétiennes, 45).
Ambroise de Milan, Traité sur l’Évangile de S. Luc, t. 2: Livres 7–10, ed. G. Tissot, Paris 1958 (Sources Chrétiennes, 52).
Ambroży św., Wykład Ewangelii według św. Łukasza, tłum. W. Szołdrski, Warszawa 1977 (Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy, 16).
Ambrosius Mediolanensis, Sermones, w: Sancti Ambrosii […] opera omnia, t. 2, ed. J.-P. Migne, Parisiis 1845, kol. 603–734 (Patrologiae Cursus Completus. Series Latina, 17).
Augustinus, Sermones, w: Sancti Aurelii Augustinii […] opera omnia, t. 5, ed. J.-P. Migne, Parisiis 1865, kol. 24–1484 (Patrologiae Cursus Completus. Series Latina, 38).
Clemens Alexandrinus, Paedagogus, w: Clementis Alexandrini opera quae exstant omnia, ed. J.-P. Migne, Parisiis 1857, kol. 247–684 (Patrologiae Cursus Completus. Series Graeca, 8).
Częsz B., Maryja w nauczaniu św. Ireneusza z Lyonu, „Salvatoris Mater” 11 (2009) nr 2, s. 70–85.
Czyżewski B., Maryja jako Ucieczka grzeszników w nauczaniu Ojców Kościoła, „Salvatoris Mater” 14 (2012) nr 1–4, s. 58–69.
Dodaro R., Maria uirgo et mater, w: Augustinus-Lexikon, ed. C. Mayer, vol. 3/7–8, Basel 2010, s. 1171–1179.
Eckmann A., Symbol Apostolski w pismach świętego Augustyna, Lublin 1999.
Epiphanius, Adversus octoginta haereses, opus quod inscribitur Panarium sive arcula, w: S. P. N. Epiphanii […] opera quae reperiri potuerunt omnia, ed. J.-P. Migne, t. 1, Parisiis 1963, kol. 173–1199 (Patrologiae Cursus Completus. Series Graeca, 41).
Epiphanius, Adversus octoginta haereses, opus quod inscribitur Panarium sive arcula, [c.d.], w: S. P. N. Epiphanii […] opera quae reperiri potuerunt omnia, ed. J.-P. Migne, t. 2, Parisiis 1863, kol. 9–774 (Patrologiae Cursus Completus. Series Graeca, 42).
Epifaniusz z Salaminy, Panarion. Herezje 1–33, tekst grecki i polski, przekład i wstęp M. Gilski, opracowanie tekstu greckiego i komentarz polski A. Baron, Kraków 2015.
Florkowski E., Matka Boża w nauce Ojców Kościoła, w: Gratia plena. Studium teologiczne o Bogurodzicy, Poznań 1965, s. 59–77.
Gilski M., Mariologia kontekstualna św. Augustyna, Lublin 2006.
Gładyszewski L., Dwie najstarsze paralele Ewa–Maryja i ich znaczenie w mariologii wczesnych Ojców, w: Ad veritatem noscendam. Księga pamiątkowa dedykowana Księdzu Profesorowi Antoniemu Siemianowskiemu w 70. rocznicę urodzin, red. T. Hanelt, W. Szczerbiński, Gniezno 2001, s. 65–83.
Huhn J., Das Geheimnis der Jungfrau — Mutter Maria nach dem Kirschenvater Ambrosius, Würzburg 1954.
Irenaeus Lugdunensis, Adversus haereses, w: Sancti Irenaei […] contra haereses libri quinque, ed. J.-P. Migne, Parisiis 1857, kol. 437–1224 (Patrologiae Cursus Completus. Series Graeca, 7).
Ireneusz, Adversus haereses, tłum. fragm., w: A. Bober, Antologia patrystyczna, Kraków 1965, s. 30–56.
Ireneusz z Lyonu, Bóg w Ciele i Krwi, wybór i wprowadzenie H. U. von Balthasar, tłum. W. Myszor, Kraków 2001 (Biblioteka Ojców Kościoła, 16).
Justinus, Dialogus cum Tryphone Judaeo, w: S. P. N. Justini […] opera quae exstant omnia, ed. J.-P. Migne, Parisiis 1857, kol. 472–800 (Patrologiae Cursus Completus. Series Graeca, 6).
Justyn Męczennik, Dialog z Żydem Tryfonem, w: Justyn Męczennik, 1 i 2 Apologia. Dialog z Żydem Tryfonem, tłum. L. Misiarczyk, Warszawa 2012, s. 159–318.
Johannes Chrysostomus, Homilia in Sanctum Pascha, w: Joannis Chrysostomi […] opera omnia quae exstant, t. 3, ed. J.-P. Migne, Parisiis 1862, kol. 765–772 (Patrologiae Cursus Completus. Series Graeca, 52).
Jan Złotousty, Ewa — Maryja, w: Ojcowie Kościoła greccy i syryjscy. Teksty o Matce Bożej, tłum. W. Kania, Niepokalanów 1981, s. 80 (Beatam Me Dicent…, 1).
Kamczyk W., Virgo et Mater. Maryja a Kościół w duszpasterskiej myśli Ambrożego z Mediolanu i Augustyna z Hippony, „Vox Patrum” 80 (2021), s. 111–138, https://doi.org/10.31743/vp.12696.
Kasprzak D., Maryja w nauczaniu Kościoła epoki patrystycznej, w: Matka Pana w katechezie. Materiały z XXXVI Sympozjum Katechetycznego Międzyzakonnego Wyższego Instytutu Katechetycznego w Krakowie, red. A. E. Klich, Kraków 2006, s. 137–167.
Klemens Aleksandryjski, Wychowawca, tłum. M. Szarmach, Toruń 2012.
Kochaniewicz B., Antyteza Ewa-Maryja w „Adversus haereses” św. Ireneusza z Lyonu. Perspektywa apologetyczna, „Poznańskie Studia Teologiczne” 23 (2009), s. 89–102.
Maritano M., La Vergine Madre negli scritti di Giustino martire. Miti pagani e mistero cristiano, w: La mariologia nella catechesi dei Padri (età prenicena), a cura di S. Felici, Roma 1989, s. 79–99 (Biblioteca di Scienze Religiose, 88).
Müller A., Ecclesia — Maria. Die Einhait Marias and der Kirche, Freiburg (Schweiz) 1955 (Paradosis, 5).
Müller A., L’unité de l’Église et de la Sainte Vierge chez les Pères de IVe et Ve siècles, „Bulletin de la Société Française d’Études Mariales” 9 (1951), s. 27–38.
Orbe A., La „recirculación” de la Virgen María en San Ireneo, w: La mariologia nella catechesi dei Padri (età prenicena), a cura di S. Felici, Roma 1989, s. 101–120 (Biblioteca di Scienze Religiose, 88).
Orbe A., La Virgen María abogada de la virgen Eva (En torno a s. Ireneo, adv. haer. V,19,1), „Gregorianum” 63 (1982), s. 453–506.
Origène, Commentaire sur saint Jean, t. 1: Livres 1–5, ed. C. Blanc, Paris 1996 (Sources Chrétiennes, 120 bis).
Origène, Commentaire sur saint Jean, t. 2: Livres 6–10, ed. C. Blanc, Paris 1970.
Orygenes, Komentarz do Ewangelii według św. Jana, tłum. S. Kalinkowski, Kraków 2003 (Źródła Myśli Teologicznej, 27).
Paweł VI, Przemówienie na III Sesji Soboru, „L’Osservatore Romano” wyd. pol. 22.11.1964, s. XVII.
Peretto E., Maria nell’area culturale greca: da san Giustino († 165 ca) a san Giovanni Damasceno († 749 ca), w: Storia della mariologia, vol. 1: Dal modello biblico al modello letterario, a cura di E. Dal Covolo, A. Serra, Roma 2009, s. 263–305.
Pieszczoch S., Patrystyczne podłoże rozwoju wiary w macierzyńskie działanie Maryi dla Kościoła i ludzkości, „Studia Gnesnensia” 16 (2002), s. 104–125.
Rahner H., Mariologia w patrystyce łacińskiej, „Częstochowskie Studia Teologiczne” 7 (1979), s. 131–187.
Słownik łacińsko-polski, t. 4, red. M. Plezia, Warszawa 1974.
Santorski A., Eklezjologiczne elementy mariologii świętego Ambrożego, „Vox Patrum” 34–35 (1998), s. 119–127, https://doi.org/10.31743/vp.7370.
Starowieyski M., Maryja w Kościele starożytnym, w: Matka Jezusa pośród pielgrzymującego Kościoła, red. J. S. Gajek, K. Pęk, Warszawa 1993, s. 77–106 (Theotokos, Seria Mariologiczna 4).
Starowieyski M., Maryja w pierwszych wiekach Kościoła, „W Drodze” (1988) nr 7 (179), s. 3–13.
Szczur P., Ojcowie greccy o Maryi i Jej roli w historii zbawienia, w: Kościół i Maryja, red. A. A. Napiórkowski, Kraków 2020, s. 50–68.
Tertulianus, De carne Christi, ed. A. Kroymann, w: Quinti Septimi Florentis Tertulliani opera, pars II: Opera montanistica, ed. A. Gerlo, A. Kroymann i in., Turnholti 1954, s. 873–917 (Corpus Christianorum. Series Latina, 2).
Tertulian, Preskrypcja przeciw heretykom, w: Tertulian, Wybór pism, tłum. E. Stanula Warszawa 1970, s. 40–78 (Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy, 5).
Toscani G., Teologia della Chiesa in sant’Ambrogio, Milano 1974 (Studia Patristica Mediolanensia, 3).
Turek W., Najstarsze patrystyczne świadectwa refleksji mariologicznej (Ignacy Antiocheński, Justyn Męczennik, Ireneusz z Lyonu), „Vox Patrum” 80 (2021), s. 68–86, https://doi.org/10.31743/vp.13123.
Wysocki M., Figura Maryi w pastoralnym przepowiadaniu wybranych Ojców Kościoła, „Vox Patrum” 80 (2021), s. 25–36, https://doi.org/10.31743/vp.13188.
Wyszyński S., Ze stolicy prymasów, Poznań 1988.
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Bogdan Czyżewski
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
Authors who publish in this journal agree to the following terms:
- Authors retain the copyright and full publishing rights without restrictions and grant the journal right of first publication with the work simultaneously licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License that allows others to share the work with an acknowledgement of the work's authorship and initial publication in this journal.
- Authors are able to enter into separate, additional contractual arrangements for the non-exclusive distribution of the journal's published version of the work (e.g., post it to an institutional repository or publish it in a book), with an acknowledgement of its initial publication in this journal.
