Urzędy i urzędnicy w rozprawie Józefa Kalasantego Szaniawskiego „O naturze i przeznaczeniu urzędowań w społeczności” w kontekście przemian administracyjno-prawnych w czasach Księstwa Warszawskiego
DOI:
https://doi.org/10.15633/tes.12101Słowa kluczowe:
Józef Kalasanty Szaniawski, Księstwo Warszawskie, struktura urzędnicza, przemiany administracyjno-prawneAbstrakt
Artykuł analizuje wyobrażenia o urzędnikach zawarte w rozprawie Józefa Kalasantego Szaniawskiego „O naturze i przeznaczeniu urzędowań w społeczności” (1808). Na tle rodzącej się w Księstwie Warszawskim nowoczesnej biurokracji, praca Szaniawskiego wyróżniała się wyeksponowaniem metafizycznego i moralnego aspektu służby publicznej. Analiza tekstu w kontekście filozoficznym i historycznym pozwala wskazać na oryginalność jego teorii państwa, łączącej metafizykę z antropologią. Inspirowany myślą niemiecką, antyczną i chrześcijańską, Szaniawski postulował doskonalenie struktur państwowych poprzez moralny rozwój obywateli. Centralną rolę w tej wizji przypisał urzędnikom. W jego ujęciu urzędnik to nie tylko funkcjonariusz, ale etyczny przewodnik narodu i znawca jego dziejów, posiadający przymioty niezbędne do realizacji „wielkości przeznaczenia” służby. Praca Szaniawskiego stanowi unikalną próbę oparcia administracji na fundamentach narodowych i etycznych.
Bibliografia
Bednarski S., Biblioteka Józefa Kalasantego Szaniawskiego, Kraków 1929.
Chrzanowski I., Z epoki romantyzmu. Studia i szkice, Kraków 1918.
Cichoń P., Korpus urzędniczy w myśli administracyjnej Księstwa Warszawskiego 1807–1815, „Krakowskie Studia z Historii i Prawa” 1 (2004), s. 147–172.
Cichoń P., Kwalifikacje zawodowe urzędników jako podstawa kształtowania się systemu biurokratycznego w Księstwie Warszawskim. Dzieje biurokracji na ziemiach polskich, w: Dzieje biurokracji na ziemiach polskich, red. A. Góraka, I. Łucia, D. Magiera, t. 1, Lublin–Siedlce 2008, s. 133–147.
Cichoń P., Rozwój myśli administracyjnej w Księstwie Warszawskim 1807–1815, Kraków 2006.
Cichoń P., Wpływy francuskie w administracji Księstwa Warszawskiego, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne” 140 (2013) z. 1, s. 1–18.
Czubaty J., Księstwo Warszawskie 1807–1815, Warszawa 2011, https://doi.org/10.31338/uw.9788323529644.
Czubaty J., Księstwo Warszawskie — pierwsze nowoczesne państwo polskie?, „Kwartalnik Historyczny” 125 (2018) nr 2, s. 365–401, https://doi.org/10.12775/KH.2018.125.2.04.
Deszczyńska M., Szaniawski Józef Kalasanty, w: Polski słownik biograficzny, t. 47, z. 192, Warszawa 2010, s. 1–11.
Gałędek M., Wpływ wojen napoleońskich na wzrost niechęci wobec biurokracji w polskiej myśli administracyjnej w latach 1813–1815, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego” 22 (2019), s. 85–106.
Góralski Z., Urzędy i godności w dawnej Polsce, Warszawa 1983.
Grochulska B., Księstwo Warszawskie, Warszaw 1966.
Grodziski S., Wpływ Code civil oraz innych kodyfikacji napoleońskich na ziemiach polskich, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 57 (2005) z. 2, s. 61–68, https://doi.org/10.14746/cph.2005.2.6.
Harassek S., Kant w Polsce przed rokiem 1830, Kraków 1916.
Kizwalter T., O nowoczesności narodu. Przypadek polski, Warszawa 1999.
Koneczny F., Dzieje administracji w Polsce w zarysie, Wilno 1924.
Kosiński L., Wpływ Kanta na Szaniawskiego, „Przegląd Filozoficzny” 42 (1939) z. 1, s. 61–89.
Król M., Rozum przeciw tradycji, „Więź” 4 (1975), s. 44–59.
Król M., Zagadka Józefa Kalasantego Szaniawskiego, „Archiwum Historii Filozofii i Myśli Społecznej” 20 (1974), s. 101–125.
Kulecka A., Naród i władze rządowe. Dyskurs o biurokracji w Królestwie Polskim (1815–1867), w: Dzieje biurokracji na ziemiach polskich, red. A. Górak, I. Łucia, D. Magier, t. 1, Lublin–Siedlce 2008, s. 165–194.
Leśnodorski B., Z dziejów administracji polskiej. Przełom XVIII i XIX wieku, „Gospodarka i Administracja Terenowa” (1967) nr 2, s. 6–9.
Malec D., Malec J., Historia administracji i myśli administracyjnej, Kraków 2003.
Malec J., Administracja terytorialna na ziemiach polskich w pierwszej połowie XIX wieku. Wpływy obce a rodzima tradycja, w: Polskie tradycje samorządowe a heraldyka, red. P. Dymmel, Lublin 1992, s. 51–65.
Manteufflowa M., Józef Kalasanty Szaniawski. Ideologia i działalność (1815–1830), Warszawa 1936.
Menz M., Z dziejów polskiego konserwatyzmu. Od Józefa Kalasantego Szaniawskiego do krakowskich stańczyków, „Galicja. Studia i materiały” 7 (2021), s. 218–237, https://doi.org/10.15584/galisim.2021.7.11.
Paczos S., Józef Kalasanty Szaniawski. Między lojalizmem a oportunizmem, w: „Dusza urzędnika” — ludzie i ich kariery. Między irredentą a kolaboracją. Ugoda, lojalizm i legalizm, red. A. Szmyt, Olsztyn 2015, s. 11–23.
Paczos S., Józef Kalasanty Szaniawski — prekursor polskiego konserwatyzmu, „Myśl Polityczna. Political Thought” (2020) nr 3, s. 33–51, https://doi.org/10.31268/MPPT.2020.23.
Paczos S., Kręte drogi myśli politycznej Józefa Kalasantego Szaniawskiego (1764–1843). Wybór pism, Poznań 2012.
Pieróg S., Rozum i uniwersalizm. Filozofia polityczna J. K. Szaniawskiego, „Archiwum Historii Filozofii i Myśli Społecznej” 25 (1979), s. 63–96.
Rostocki W., Korpus w gęsie pióro uzbrojony. Urzędnicy warszawscy, ich życie i praca w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim do roku 1831, Warszawa 1972.
Skarbek F., Dzieje Księstwa Warszawskiego, t. 1–2, Poznań 1860.
Smolarski M., Józef Kalasanty Szaniawski, „Biblioteka Warszawska” 4 (1910) z. 2, s. 232–257.
Sójka-Zielińska K., Kodeks Napoleona. Historia i współczesność, Warszawa 2007.
Stankiewicz-Kopeć M., „Błędni rycerze feudalizmu”. Proromantyczne sympatie szefa carskiej cenzury Józefa Kalasantego Szaniawskiego, w: W świecie wartości i myśli. Prace z historii literatury i kultury ofiarowane profesorowi Julianowi Maślance, red. R. Dąbrowski, A. Waśko, Kraków 2010, s. 249–276.
Stankiewicz-Kopeć M., Miasto i cywilizacja w kontekście sporów modernizacyjnych w piśmiennictwie polskim lat 1800–1830. Studia, Kraków 2018.
Szaniawski J. K., O naturze i przeznaczeniu urzędowań w społeczności. Rzecz o krótkich napomknieniach, z daleka wskazujących drogę do głębszego wywodu przez J. K. Szaniawskiego Członka Królewskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Prokuratora Generalnego Królewskiego przy Kassacyinym Sądzie Xięstwa Warszawskiego, Warszawa 1808.
Szaniawski J. K., System chrystianizmu krótko wyłożony, Warszawa 1803.
Ujejski J., Dzieje polskiego mesjanizmu do powstania listopadowego włącznie, Lwów 1931.
Węgrzecki S., Pismo o prawach dla Xięstwa Warszawskiego uchwalonych z uwagami stosownemi połączone, Warszawa 1809.
Zarzycka-Pawlak E., Sylwetka naukowa Józefa K. Szaniawskiego na tle kultury filozoficznej pierwszej połowy XIX wieku, „Zeszyty Naukowe Towarzystwa Doktorantów Uniwersytetu Jagiellońskiego — Nauki Humanistyczne” numer specjalny (2011) nr 2 (1), s. 106–116.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Monika Stankiewicz-Kopeć
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy publikujący w czasopiśmie udzielają jego wydawcy zgody o następującej treści:
- Autor zachowuje autorskie prawa majątkowe do utworu, a jednocześnie udziela wydawcy czasopisma zgody na jego pierwszą publikację w wersji drukowanej i wersji online na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe oraz zgody na wykonywanie opracowań, w tym przekładów.
- Autor ma możliwość udzielania zgody niewyłącznej na opublikowanie utworu w wersji, która ukazała się w czasopiśmie (np. zamieszczenia go w repozytorium instytucjonalnym lub opublikowania w książce), wraz z informacją o jego pierwszej publikacji w czasopiśmie.
