Inspiracje wawelskie w nowożytnych rezydencjach Krakowa. Architektura – wnętrza – dekoracje
DOI:
https://doi.org/10.15633/fhc.32102Słowa kluczowe:
Kraków, Wawel, architektura świecka, sztuka nowożytnaAbstrakt
Artykuł jest przeglądem związków rezydencjonalnej architektury Krakowa czasów nowożytnych (do połowy XVII w.) z renesansowym zamkiem wawelskim. Zagadnienie to, od dawna sygnalizowane w literaturze, nie zostało dotąd dokładniej zaprezentowane i wystarczająco wyjaśnione. Autorzy podejmują próbę poszerzenia wiedzy w oparciu o szczegółowe studia nad domami krakowskimi, ich układami przestrzenno-funkcjonalnymi oraz elementami składowymi architektury: krużgankami, loggiami, sklepieniami, stropami, kamieniarką, malowidłami ściennymi. Pod uwagę brane są obiekty wykazujące związek ideowy i formalny z wawelską siedzibą królewską; niewykluczone, że w niektórych przypadkach kierunek wpływów mógł być obustronny. Rozważania nad formą zostały umieszczone ujęte w kontekście politycznym, społecznym i gospodarczym, ze szczególnym uwzględnieniem dziejów Krakowa w analizowanym okresie.
* Artykuł powstał w trakcie realizacji projektu pt. "Inspiracje wawelskie w nowożytnych rezydencjach Krakowa. Architektura – wnętrza – dekoracje" w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą „Nauka dla Społeczeństwa II” nr projektu NdS-II/SP/0262/2024/01
Bibliografia
Banach J., Dawne widoki Krakowa, Kraków 1983.
Bicz-Suknarowska M., Niewalda W., Rojkowska H., Zabudowa rezydencjonalna (kanonicza) dawnego Okołu w XVI wieku, w: Między gotykiem a barokiem: sztuka Krakowa XVI i XVII wieku. Materiały sesji naukowej zorganizowanej przez Oddział Krakowski Stowarzyszenia Historyków Sztuki 20 marca 1993 roku, red. E. Fijałek, Kraków 1997, s. 191–219 (Biblioteka Krakowska, 136).
Burnatowa I., Ornament renesansowy w Krakowie, „Studia Renesansowe” 4 (1964), s. 5–223.
Cracovia artificum 1501–1550, z. 3, zebrał J. Ptaśnik, wyd. i uzupełnił M. Friedberg, Kraków 1948 (Źródła do Historii Sztuki i Cywilizacji w Polsce, 5).
Czyżewski K., Kultura artystyczna Krakowa w pierwszej połowie XVI w., w: Mistrz i Katarzyna: Hans von Kulmbach i jego dzieła dla Krakowa, red. M. P. Kruk, A. Hola, M. Walczak, Kraków 2018, s. 174–176.
Czyżewski K., Walczak M., Kilka zagadnień z dziejów architektury w Krakowie w czasach Wita Stwosza, w: Wokół Wita Stwosza. Materiały z międzynarodowej konferencji naukowej w Muzeum Narodowym w Krakowie 19–22 maja 2005, red. D. Horzela, A. Organisty, Kraków 2006, s. 169–183.
Dayczak-Domanasiewicz M., Uwagi o renesansowych dekoracjach malarskich krakowskich wnętrz mieszczańskich, „Biuletyn Krakowski” 3 (1961), s. 117–159.
Fabiański M., Przesławne miasto i drugi Rzym: Kraków i jego sztuka w oczach współczesnych w czasach największej świetności, w: Urbs celeberrima. Księga z okazji jubileuszu 750-lecia lokacji Krakowa, red. A. Grzybkowski, T. Grzybkowska, Z. Żygulski, Kraków 2008, s. 85–170.
Fabiański M., Purchla J., Historia architektury Krakowa w zarysie, Kraków 2001.
Fabiański M., Wokół wawelskiego dworu Jagiellonów. Cztery studia o sztuce renesansowej, Kraków 2020.
Fabiański M., Zamek króla Zygmunta I na Wawelu. Architektura – dekoracja architektoniczna – funkcje, Kraków 2017.
Fabiański M., Złoty Kraków, Kraków 2010.
Fischinger A., Fabiański M., Dzieje budowy renesansowego zamku na Wawelu około 1504–1548, Kraków 2009.
Fischinger A., Główne kierunki włoskiej twórczości renesansowej w Polsce XVI w., w: Renesans: sztuka i ideologia. Materiały Sympozjum Naukowego Komitetu Nauk o Sztuce PAN, Kraków, czerwiec 1972, oraz Sesji Naukowej Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Kielce, listopad 1973, red. T. S. Jaroszewski, Warszawa 1976, s. 195–211.
Fischinger A., Historia zabudowy ulicy Kanoniczej, w: Zagadnienia badawcze i projektowe zespołu ulicy Kanoniczej w Krakowie. Materiały z sympozjum konserwatorskiego, Kraków, dnia 20–21 V 1971, red. L. Żukowska, L. Urbański, Kraków 1971, s. 55–72.
Fischinger A., Kasper Kurcz – renesansowy malarz krakowski, „Studia Renesansowe” 2 (1957), s. 218–238.
Fischinger A., Początki nowożytnych pałaców miejskich w Krakowie, w: Pałace miejskie Krakowa. Materiały sesji naukowej [Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa] odbytej 18 maja 2002 roku, red. J. M. Małecki, Kraków 2003, s. 23–34 (Kraków w Dziejach Narodu, 22).
Fischinger A., Renesansowa kultura artystyczna Krakowa – architektura i rzeźba, w: Kraków w dobie Renesansu. Materiały z sesji naukowej z okazji Dni Krakowa w roku 1986, red. J. M. Małecki, Kraków 1989, s. 23–33 (Kraków w Dziejach Narodu, 6).
Frycz J., Stropy w kamienicach mieszczańskich w Polsce, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Nauki Humanistyczno-Społeczne, z. 16: Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo” 1 (1966), s. 169–199.
Grabski W., Problemy genezy i rozwoju renesansowego pałacu miejskiego w Krakowie, Kraków 1968, s. 70 (Zeszyty Naukowe Politechniki Krakowskiej, nr 11. Seria Architektura, z. 21).
Gryglewski P., Szesnastowieczne fundacje epoki jagiellońskiej: od króla do patrycjuszy. Uwagi o patronacie artystycznym, w: Obraz Złotego Wieku: kultura wizualna w czasach ostatnich Jagiellonów, t. 1: Esesje, red. J. Ziętkiewicz-Kotz, J. Wolańska, T. Piech, M. Kołpanowicz, Kraków 2023, s. 63–79.
Gwiazda T., (Nie)znany widok XVII-wiecznego Krakowa, w: Cracoviensis civitas singulare totius Poloniae decus, red. M. Chruściak, Kraków 2018, s. 117–137.
Jamroz J. S., Mieszczańska kamienica krakowska, wiek XIII-XV, Kraków–Wrocław 1983, s. 79–80.
Klein F., Stary Kraków, „Rocznik Krakowski” 17 (1916), s. 1–164.
Komorowski W., Die hoch- und spätmittelalterlichen Residenzen der Krakuaer Patrizier, w: Breslau und Krakau im hoch- und späten Mittelalter. Stadtgestalt–Wohnraum–Lebensstil, Hrsg. E. Mühle, Köln–Weimar–Wien 2014, s. 319–336.
Komorowski W., Dom Bonerów przy Rynku Głównym 42 w Krakowie, „Rocznik Krakowski” 76 (2010), s. 45–59.
Komorowski W., Domy Rynku krakowskiego w XVI i XVII w. (do pierwszego najazdu szwedzkiego), w: Między gotykiem a barokiem: sztuka Krakowa XVI i XVII wieku. Materiały sesji naukowej zorganizowanej przez Oddział Krakowski Stowarzyszenia Historyków Sztuki 20 marca 1993 roku, red. E. Fijałek, Kraków 1997, s. 23–54 (Biblioteka Krakowska, 136).
Komorowski W., Kontynuacja, archaizacja, nowatorstwo: o architektonicznej ornamentyce domów krakowskich na przełomie średniowiecza i nowożytności, w: Ornament i dekoracja dzieła sztuki, red. J. Daranowska-Łukaszewska, A. Dworzak, A. Betlej, Warszawa 2015, s. 133–144.
Komorowski W., Gotyk w architekturze Małopolski XVI wieku. Artykuł przeglądowy, w: Historyzm – tradycjonalizm – archaizacja. Studia z dziejów świadomości historycznej w średniowieczu i okresie nowożytnym, Kraków 2015, s. 177–218 (Studia z Historii Sztuki Średniowiecznej Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego 5).
Komorowski W., Rezydencje patrycjuszy krakowskich do połowy XVII wieku, w: Elita władzy miasta Krakowa i jej związki z miastami Europy w średniowieczu i w epoce nowożytnej (do połowy XVII wieku). Zbiór studiów, red. Z. Noga, Kraków 2011, s. 267–287.
Komorowski W., Średniowieczne domy krakowskie (od lokacji miasta do połowy XVII wieku): kamienice, pałace miejskie i rezydencje kanonicze. Trwałość gotyckiego modelu w nowożytności, Kraków 2014 (Prace Naukowe Muzeum Narodowego w Krakowie, 4).
Komorowski W., Średniowieczne domy w nowożytnym Krakowie, w: III Forum Architecturae Poloniae Medievalis, red. K. Stala, Kraków 2013, s. 131–155 (Politechnika Krakowska, Seria Architektura. Monografia, 425).
Krasnowolski B., Komorowski W., Średniowieczne i renesansowe pałace krakowskie, w: Život pražských palácu: šlechtické paláce jako soucást mestského organismu od stredoveku na práh moderní doby, red. O. Fejtová, Praha 2009, s. 337–354 (Documenta Pragensia, 28).
Krasnowolski B., Krakowskie warsztaty budowlane i kamieniarskie na przełomie średniowiecza i nowożytności, „Rocznik Krakowski” 72 (2006), s. 87–112.
Krasnowolski B., Pałac biskupa płockiego Erazma Ciołka na tle historii, architektury i konserwacji ulicy Kanoniczej, „Biuletyn Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków Krakowa” 2007, nr 57, s. 131–138.
Łoziński J., Grobowe kaplice kopułowe w Polsce 1520–1620, Warszawa 1973.
Łukacz M., Przemiany układu funkcjonalno-przestrzennego krakowskich domów mieszczańskich w okresie gotyku i renesansu, w: Dziedzictwo kulturowe fundamentem cywilizacji. Międzynarodowa Konferencja Konserwatorska, Kraków 23–26 października 2000: materiały konferencyjne, red. A. Kadłuczka, Kraków 2000, s. 415–429.
Łuszczkiewicz W., W sprawie dat zabytków architektury w Polsce epoki stylu przechodniego w renesans, Kraków 1891.
Miłobędzki A., Architektura polska XVII wieku, t. 4/I, Warszawa 1980 (Dzieje Sztuki Polskiej).
Miłobędzki A., Zamek w Mokrsku Górnym i niektóre problemy małopolskiej architektury XV i XVI wieku, „Biuletyn Historii Sztuki” 21 (1959) nr 1, s. 30–52.
Mossakowski S., Rezydencja królewska na Wawelu w czasach Zygmunta Starego: program użytkowy i ceremonialny, Warszawa 2013.
Niewalda W., Historia budowy, degradacji, badań i konserwacji Pałacu biskupa Ciołka przy ul. Kanoniczej w Krakowie, w: Doktryny i realizacje konserwatorskie w świetle doświadczeń krakowskich ostatnich 30 lat, red. B. Krasnowolski, Kraków 2011, s. 267–302.
Niewalda W., Rojkowska H., Zabudowa rezydencjonalna (możnowładcza) dawnego Okołu w XVI wieku, w: Między gotykiem a barokiem: sztuka Krakowa XVI i XVII wieku. Materiały sesji naukowej zorganizowanej przez Oddział Krakowski Stowarzyszenia Historyków Sztuki 20 marca 1993 roku, red. E. Fijałek, Kraków 1997, s. 167–190 (Biblioteka Krakowska, 136).
Ostrowski J. K., Architektura pałacu Wielopolskich, „Rocznik Krakowski” 44 (1973), s. 43–57.
Putkowska J., Zmiany programów oraz ich wpływ na rozplanowanie kamienic patrycjuszowskich w XVI i XVII wieku, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 30 (1985) z. 4, s. 181–195.
Quartaliensium recognitiones et divisiones, wyd. K. Jelonek-Litewka, A. Litewka, Ł. Walczy, Kraków 1997–2000 (Fontes Cracovienses, 5–8).
Rachunki budowy zamku krakowskiego 1531, oprac. M. Ferenc, Kraków 2000 (Źródła do Dziejów Wawelu, 16).
Ratajczak T., Mistrz Benedykt – królewski architekt Zygmunta I, red. W. Bałus, Kraków 2011 (Ars Vetus et Nova, 34).
Sienicki S., Wnętrza mieszkalne: rys historyczny, Warszawa 1962.
Sobala M., Początki nowożytnej architektury rezydencjonalnej w Polsce na przykładzie rezydencji biskupów i kanoników krakowskich w pierwszej połowie XVI wieku, w: Tradycja i innowacja w sztuce nowożytnej, red. I. Rolska, K. Gombin, Lublin 2011, s. 187–239 (Studia nad Sztuką Renesansu i Baroku, 11).
Swaryczewski A., Badania architektoniczne domów pierzei zachodniej ulicy Kanoniczej, „Ochrona Zabytków” 25 (1972) nr 1, s. 11–16.
Swaryczewski A., Badania architektoniczne obiektów przy ulicy Kanoniczej, w: Zagadnienia badawcze i projektowe zespołu ulicy Kanoniczej w Krakowie. Materiały z sympozjum konserwatorskiego, Kraków, dnia 20–21 V 1971, red. L. Żukowska, L. Urbański, Kraków 1971, s. 91–143.
Swaryczewski A., Gotyckie i gotycko-renesansowe filary międzyokienne odkryte w ostatnich latach w domach krakowskich, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 18 (1984), s. 37–46.
Swaryczewski A., Historyczne przekształcenia urbanistyczne jednego z przyrynkowych bloków Krakowa, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 10 (1976), s. 15–24.
Swaryczewski A., Nowo odkryte drewniane stropy gotyckie w Krakowie, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 15 (1981), s. 41–48.
Szablowski J., Sztuka renesansowa i manierystyczna 1500–1650: architektura, w: Historia sztuki polskiej, red. T. Dobrowolski, W. Tatarkiewicz, t. 2: Sztuka nowożytna, Kraków 1962, s. 43–152.
Tajchman J., Stropy drewniane w Polsce – próba systematyki, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 32 (1987) z. 3–4, s. 333–355.
Tajchman J., Stropy drewniane w Polsce. Propozycja systematyki, Warszawa 1989 (Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków. Seria C. Studia i Materiały, 4).
Thornton P., The Italian Renaissance interior 1400–1600, London 1991.
Tomkowicz S., Domy i mieszkania w Krakowie w pierwszej połowie XVII wieku, Lwów 1922.
Tomkowicz S., Pałac Wielopolskich w Krakowie i jego dekoracja malarska, „Rocznik Krakowski” 18 (1919), s. 3–28.
Torbus T., Das Königschloss in Krakau und die Residenzarchitektur unter den Jagiellonen in Polen i Litauen (1499–1548). Baugeschichte, Funktion, Rezeption, Ostfildern 2014 (Studia Jagiellonica Lipsiensia, 18).
Teka Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej, t. 5: Wawel, t. 2: Materiały archiwalne do budowy zamku, zebrał i wydał A. Chmiel, Kraków 1913.
Widawski J., Warszawski dom mieszkalny w średniowieczu, Warszawa 1985 (Prace Naukowe Politechniki Warszawskiej. Budownictwo, 90).
Wyrobisz A., Budownictwo murowane w Małopolsce w XIV i XV wieku, Wrocław–Warszawa–Kraków 1963.
Zlat M., Geneza gotycko-renesansowych portali zamku na Wawelu, „Rocznik Historii Sztuki” 30 (2005), s. 85–108.
Zlat M., Sztuka polska: renesans i manieryzm, Warszawa 2008.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Paweł Dettloff, Waldemar Komorowski
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy publikujący w czasopiśmie udzielają jego wydawcy zgody o następującej treści:
- Autor zachowuje autorskie prawa majątkowe do utworu, a jednocześnie udziela wydawcy czasopisma zgody na jego pierwszą publikację w wersji drukowanej i wersji online na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe oraz zgody na wykonywanie opracowań, w tym przekładów.
- Autor ma możliwość udzielania zgody niewyłącznej na opublikowanie utworu w wersji, która ukazała się w czasopiśmie (np. zamieszczenia go w repozytorium instytucjonalnym lub opublikowania w książce), wraz z informacją o jego pierwszej publikacji w czasopiśmie.
