„Indeks ze szkolenia rtm. Witolda Pileckiego w Szkole Nauk Politycznych w Wilnie”. Krytyczna analiza dokumentu
DOI:
https://doi.org/10.15633/tes.12103Słowa kluczowe:
Witold Pilecki (1901–1948), Witold Pilecki (1906–?), Szkoła Nauk Politycznych w Wilnie, szkolnictwo wyższe w II Rzeczypospolitej, II Rzeczypospolita, edukacja, szkolnictwo wyższeAbstrakt
W artykule dokonaliśmy analizy dokumentu określonego pierwotnie jako „Indeks ze szkolenia rtm. Witolda Pileckiego w Szkole Nauk Politycznych w Wilnie”. Został on przekazany przez płk. Eugeniusza Michała Andrzejewskiego, prezesa Zarządu Okręgowego Związku Inwalidów Wojennych Rzeczypospolitej Polskiej w Bydgoszczy, w depozyt wicemarszałkowi Zbigniewowi Ostrowskiemu, reprezentującemu Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu, a następnie trafił do Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej — Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu na badania. Udało nam się ustalić, że właścicielem indeksu był daleki kuzyn późniejszego, sławnego rotmistrza o tym samym imieniu i nazwisku. Czytelnik znajdzie również w tekście aneks, a w nim dokumenty dotyczącego „innego” Witolda Pileckiego.
Bibliografia
„Auszra”. Wybór dokumentów, red. Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Warszawa 2023.
Abramowicz L., Cztery wieki drukarstwa w Wilnie. Zarys historyczny (1525–1925), Wilno 1925.
Alexandrowicz S., Henryk Łowmiański (10 VIII 1989–4 IX 1984), „Studia Podlaskie” 1 (1990), s. 317–321.
Alfabetyczny spis zmarłych nazwiska z zakresu Pietrzk-Pił, w: Nekrologi warszawskie. Baza nekrologów, https://www.nekrologi-baza.pl/zlista/304 (12.02.2026).
Balcerzak M., O wileńskiej szkole prawa międzynarodowego (1919–1939), w: Polska nauka prawa międzynarodowego. Dziedzictwo przeszłości i wyzwania współczesności, red. A. Przyborowska-Klimczak, W. S. Staszewski, P. Krukowska-Siembida, A. Szarek-Zwijacz, Lublin 2022, s. 177–208.
Bar J. R., Prof. Bolesław Wilanowski (30 I 1885–4 X 1952), „Prawo Kanoniczne. Kwartalnik Prawno-Historyczny” 22 (1979) nr 1–2, s. 259–263.
Barański M., Łowmiański Henryk, w: Słownik historyków polskich, red. M. Prosińska-Jackl, E. Fonkowicz, Warszawa 1994, s. 317–318.
Bielińska M., Ehrenkreuz Stefan Łukasz (1880–1945), w: Słownik biograficzny archiwistów polskich, t. 1: 1918–1984, red. M. Bielińska, I. Janosz-Biskupowa, Warszawa–Łódź 1988, s. 58–59.
Catholic church registers, Lietuvos valstybės istorijos archyvas, F. 604, inv. 13, f. 63, https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-V33R-R?cat=koha%3A1108008&i=953 (12.02.2026).
Catholic church registers, Lietuvos valstybės istorijos archyvas, F. 604, inv. 44, f. 107, https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-898N-HRC9?i=3&cat=2322277 (12.02.2026).
Czapliński C., Portret z historią. Aleksander Hertz, https://www.czczaplinski.com/post/portret-z-histori%C4%85-aleksander-hertz (12.02.2026).
Dębiński A., O profesorze Bolesławie Wilanowskim — nieco zapomnianym wileńskim uczonym, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Sectio G — Ius” 71 (2024) nr 3, s. 55–69, https://doi.org/10.17951/g.2024.71.3.55-69.
Dokumenty życia społecznego, w: Encyklopedia wiedzy o książce, red. A. Birkenmajer, B. Kocowski, J. Trzynadlowski, Wrocław–Warszawa 1971, kol. 537.
Doroszewski J., Życie organizacyjne młodzieży w seminariach nauczycielskich w Polsce, „Przegląd Historyczno-Oświatowy” (2002) nr 1–2, s. 71–107.
E-mail Henryki Ilgiewicz do Mariusza Balcerka, pracownika Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej — Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu, 13 sierpnia 2025.
E-mail Jerzego Pietrzaka, pracownika Instytutu Interdyscyplinarnych Badań Historycznych Uniwersytetu Kaliskiego, do Mariusza Balcerka, pracownika Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej — Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu, 10 grudnia 2025.
E-mail Krzysztofa Wiśniewskiego, kierownika Archiwum Instytutu Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego, do Mariusza Balcerka, pracownika Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej — Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu, 6 sierpnia 2025.
E-mail ks. Tadeusza Krahela do Mariusza Balcerka, pracownika Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej — Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu, 17 grudnia 2025.
E-mail Mariusza Balcerka, pracownika Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej — Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu, do Jerzego Pietrzaka, pracownika Instytutu Interdyscyplinarnych Badań Historycznych Uniwersytetu Kaliskiego, 28 listopada 2025.
E-mail Mariusza Balcerka, pracownika Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej — Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu, do Jerzego Pietrzaka, pracownika Instytutu Interdyscyplinarnych Badań Historycznych Uniwersytetu Kaliskiego, 4 grudnia 2025.
Filipow K., Seraja Szapszał (1873–1961). Komandor Orderu Odrodzenia Polski, „The Ukrainian Numismatic Annual” 2 (2018), s. 150–158, https://doi.org/10.31470/2616-6275-2018-2-150-158.
Gimnazjum im. Króla Zygmunta Augusta w Wilnie. Wspomnienia wychowawców i wychowanków, red. L. Malinowski, Bydgoszcz 1999.
Gładysz M., Kazimierz Moszyński (5 III 1887–30 III 1959), „Etnografia Polska” 3 (1960), s. 13–30.
Góras M. T., Profesor Wacław Komarnicki, poseł na sejm RP, jeniec obozu w Kozielsku, ocalony, „Dzieje Najnowsze” 51 (2019) nr 2, s. 265–286, https://doi.org/10.12775/DN.2019.2.15.
Hejnosz W., Ryszard Mienicki, „Archeion” 27 (1957), s. 410–413.
Ihnatowicz I., Projekt instrukcji wydawniczej dla źródeł historycznych XIX i początku XX wieku, „Studia Źródłoznawcze” 7 (1962), s. 99–124.
Ilgiewicz H., Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej oraz Szkoła Nauk Politycznych w Wilnie (1930–1939), Warszawa 2019.
Ilgiewicz H., Szkoła Nauk Politycznych przy Instytucie Naukowo-Badawczym Europy Wschodniej w Wilnie (1930–1939), „Rocznik Stowarzyszenia Naukowców Polaków Litwy” 13–14 (2014), s. 30–47.
Indeks Szkoły Nauk Politycznych w Wilnie Witolda Pileckiego, nr 896, Wilno [1937], Depozyt Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu.
Instrukcja wydawnicza dla źródeł historycznych. Od XVI do połowy XIX wieku, red. K. Lepszy, Wrocław 1953.
Instytut Nauk Handlowo-Gospodarczych w Wilnie. Uczelnia egzystuje od 1924 roku, Wilno 1935.
Izdebski H., Jaworski Iwo Leopold, w: Słownik historyków polskich, red. M. Prosińska-Jackl, E. Fonkowicz, Warszawa 1994, s. 204.
Izdebski H., Wysłouch Seweryn, w: Słownik historyków polskich, red. M. Prosińska-Jackl, E. Fonkowicz, Warszawa 1994, s. 568.
Jel A., Starojelnia, w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. B. Chlebowski, W. Walewski, t. 11, Warszawa 1890, s. 256–257.
Jonca K., Seweryn Wysłouch, w: Uczeni wrocławscy (1945–1979), red. J. Trzynadlowski, Wrocław 1980, s. 105–108.
Juchniewicz T., Pluta P., Witold Świda. Przyczynek do dziejów wileńskich przyszłego Rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, „Rocznik Stowarzyszenia Naukowców Polaków Litwy” 18 (2018), s. 439–450.
Juraciszki, w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 3, red. F. Silimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1882, s. 628.
Juraciszki, w: Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Juraciszki (12.02.2026).
Kalbarczyk S., Profesor Wacław Komarnicki w niewoli sowieckiej 1939–1941, „Łambinowicki Rocznik Muzealny” 32 (2009), s. 87–104.
Kamińska E., Kamiński A., Brodziszcze, w: Baza miejscowości kresowych, https://www.kami.net.pl/kresy/ (12.02.2026).
Kasprzycki T., To była dobra szkoła, w: Gimnazjum im. Króla Zygmunta Augusta w Wilnie. Wspomnienia wychowawców i wychowanków, red. L. Malinowski, Bydgoszcz 1999, s. 86–128.
Kiejdo S., Monografia państwowego Gimnazjum im. Jana Śniadeckiego w Oszmianie 1918–1939, Gdańsk 1993.
Kopeć M., Skazany na zapomnienie — Rotmistrz Witold Pilecki, w: XXI zjazd Okręgu Wileńskiego AK w Międzyzdrojach, red. L. J. Malinowski, Bydgoszcz 2024, s. 12–20.
Kornat M., Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej w Wilnie (1930–1939) i jego wkład w rozwój polskiej sowietologii, „Kwartalnik Historyczny” 107 (2000) nr 3, s. 43–89.
Kornat M., Polska szkoła sowietologiczna 1930–1939, Kraków 2003.
Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich, FamilySearch, https://www.familysearch.org/pl/about (12.02.2026).
Krahel T., Ratowanie Żydów przez duchowieństwo katolickie archidiecezji wileńskiej w czasie okupacji niemieckiej (1941–1944), Białystok 2024.
Krasucki S., Ks. Giedymin Pilecki (1903–1967), pseud. „Długosz”, w: Słownik Polski Walczącej na Kresach Północno-Wschodniej Rzeczypospolitej, red. J. Malinowski, t. 1, Bydgoszcz 1995, s. 66–68.
Krz. J., Oszmiana, w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 7, red. B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1886, s. 751–754.
Krz. J., Sukurcze, w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 11, red. B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1890, s. 560–561.
Krz. J., Traby, w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 12, red. B. Chlebowski, Warszawa 1892, s. 441.
Krzysztofowicz J. A., Moi profesorowie, w: Gimnazjum im. Króla Zygmunta Augusta w Wilnie. Wspomnienia wychowawców i wychowanków, red. L. Malinowski, Bydgoszcz 1999, s. 184–191.
Kolekcja: Piotr Niwiński, Oddziałowe Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Gdańsku, IPN Gd 1265/2692.
Księga adresowa m. Wilna. Wileński kalendarz informacyjny na rok 1939, Wilno 1938.
Labuda G., Dzieło życiowe Henryka Łowmiańskiego (22 VIII 1898–4 IX 1984), „Roczniki Historyczne” 52 (1986), s. 245–248.
Libera P., Polityczne aspekty funkcjonowania Instytutu Badawczego Europy Wschodniej i Szkoły Nauk Politycznych w Wilnie (1930–1939), „Dzieje Najnowsze” 53 (2021) nr 4, s. 67–84, https://doi.org/10.12775/DN.2021.4.04.
Malewski C., Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. Powiaty lidzki, oszmiański i wileński, Warszawa 2016.
Marszał T., Profesor Stanisław Gorzuchowski — uczony któremu jesteśmy winni pamięć, w: Łódzki ośrodek geografii społeczno-ekonomicznej (1945–2015). W stulecie urodzin profesora Ludwika Straszewicza, red. T. Marszał, Łódź 2016, s. 221–236.
Mianowski K. M., Gimnazjum im. Króla Zygmunta Augusta, w: Gimnazjum im. Króla Zygmunta Augusta w Wilnie. Wspomnienia wychowawców i wychowanków, red. L. Malinowski, Bydgoszcz 1999, s. 358–393.
Nekrolog Ludwiki Guzińskiej z domu Pileckiej, „Dziennik Bałtycki” 6.04.1998, nr 81, s. 35.
Nowakowski W., Stawowski Władysław (1909–1955), pseud. „Sawa”, w: Słownik Polski Walczącej na Kresach Północno-Wschodniej Rzeczypospolitej, t. 2, red. J. Malinowski, Bydgoszcz 1998, s. 123–125.
Oszmiana, w: Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Oszmiana (12.02.2026).
Ożóg K., Moszyński Kazimierz, w: Słownik historyków polskich, red. M. Prosińska-Jackl, E. Fonkowicz, Warszawa 1994, s. 364.
Parfianowicz S., Wspomnienia o profesorach Gimnazjum i Liceum im. Króla Zygmunta Augusta w Wilnie, w: Gimnazjum im. Króla Zygmunta Augusta w Wilnie. Wspomnienia wychowawców i wychowanków, red. L. Malinowski, Bydgoszcz 1999, s. 192–215.
Pawelec M., Muzułmańskie echa wizyty Hadży Seraji Szapszała w Jugosławii w 1936 roku, „Almanach Karaimski” 5 (2016), s. 103–118, https://doi.org/10.33229/ak.2016.05.05.
Pawłowicz J., Rotmistrz Witold Pilecki 1901–1948, Warszawa 2020.
Pietrzak J., Pilecki Giedymin, ps. Długosz, Kazimierz (1903–1967), w: Polski słownik biograficzny, t. 26, red. E. Rostworowski, Wrocław–Warszawa 1981, s. 254–255.
Pilecki. Śladami mojego taty. Z Andrzejem Pileckim rozmawiają Mirosław Krzyszkowski i Bogdan Wasztyl, Kraków 2015.
Potocki R., Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej w Wilnie 1930–1939, „Przegląd Zachodni” (2000) nr 2 (295), s. 211–219.
Redzik A., „Poczet jurystów i ekonomistów” (6): Eugeniusz Waśkowski (1866–1942), „Głos Prawa. Przegląd Prawniczy Allerhanda” 4 (2021) nr 1(7), poz. 12, https://glosprawa.pl/artykul-216/poczet-jurystow-i-ekonomistow-6-eugeniusz-waskowski-1866-1942 (12.02.2026).
Redzik A., Eugeniusz Waśkowski (1866–1942). W siedemdziesięciolecie śmierci wybitnego uczonego i adwokata, „Palestra” (2012) nr 9/10, s. 255–267.
Ryszard Mienicki (1886–1956). Archiwista i historyk, red. W. Chorążyczewski, R. Degen, Toruń 2009.
Sadowska J., Jędrzejewiczowska reforma oświaty w latach 1932–1933, praca doktorska, Uniwersytet w Białymstoku, Instytut Historii, Białystok 1999, https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/3123/1/doktorat.pdf (12.02.2026).
Smogorzewska M., Posłowie i Senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej 1919–1939. Słownik biograficzny, t. 2: E-J, Warszawa 2000.
Sobolewska A., Etos i polityka. Wyznania Aleksandra Hertza, „Teksty Drugie” (1991) nr 3, s. 126–131.
Stankiewicz J., Szkic biograficzny oraz charakterystyka i ocena dorobku naukowego w dziedzinach skarbowości, prawa skarbowego i statystyki profesora Mieczysława Witolda Gutkowskiego, w: Magistri Nostri skarbowości i prawa skarbowego w Polsce do 1939 roku, red. T. Nieborak, Poznań 2016, s. 155–174.
Sukurcze, w: Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Sukurcze (12.02.2026).
Świebocki H., Pilecki Witold, pseud. Witold, Druh, przybrane nazwisko: Tomasz Serafiński (1901–1948), w: Polski Słownik Biograficzny, t. 26, red. E. Rostworowski, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1981, s. 271–272.
Świerczek L., Rotmistrz Witold Pilecki, w: Biogramy IPN, https://biogramy.ipn.gov.pl/bio/wszystkie-biogramy/106001,Rotmistrz-Witold-Pilecki.html (12.02.2026).
Tarkowski M., Prawo publiczne na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, „Zeszyty Prawnicze” 9 (2009) nr 1, s. 191–217, https://doi.org/10.21697/zp.2009.9.1.08.
Tomczak A., Mienicki Ryszard, w: Polski słownik biograficzny, t. 20, red. E. Rostworowski, Wrocław–Warszawa 1975, s. 800–801.
Tracki K., Młodość Witolda Pileckiego, Warszawa 2014.
Uziębło L., Wołożyn, w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 13, red. B. Chlebowski, Warszawa 1893, s. 910–912.
Vilniaus politinių mokslų mokykla (Szkoła Nauk Politycznych w Wilnie), Lietuvos centrinis valstybės archyvas, F. 176, inv. 1.
Vitoldo Pileckio (Witold Pilecki) prašymas leisti laikyti gimnazijos 6 klasių kurso egzaminą, autobiografija, egzaminų protokolas, Lietuvos centrinis valstybės archyvas, F. 173, inv. 2, f. 709.
Vitoldo Pileckio (Witold Pilecki) prašymas leisti laikyti gimnazijos 6 klasių kurso egzaminą, egzaminų protokolas, Lietuvos centrinis valstybės archyvas, F. 173, inv. 2, f. 723.
Winnicki H., Ehreunkreutz Stefan, w: Słownik historyków polskich, red. M. Prosińska-Jackl, E. Fonkowicz, Warszawa 1994, s. 125.
Winowski L., Iwo Jaworski, w: Uczeni wrocławscy (1945–1979), red. J. Trzynadlowski, Wrocław 1980, s. 91–94.
Wiśnicki J., Władysław Wielhorski jako badacz problematyki litewskiej i białoruskiej, „Annales Universitatis Marie Curie-Skłodowska, Sectio F — Historia” 54/55 (1999/2000), s. 261–270.
Witold Pilecki (1901–1948), w: Wikimedia Commons, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Witold_Pilecki_ppor.jpg (12.02.2026).
Wojtkowski J., Pilecki Giedymin, w: Słownik biograficzny kapituły kolegiackiej w Dobrym Mieście, red. J. Guzowski, Olsztyn 1999, s. 135–136.
Wołożyn, w: Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Wo%C5%82o%C5%BCyn (12.02.2026).
Wróblewski J., Rotmistrz, Warszawa 2020.
Wpisy z ksiąg metrykalnych parafii Traby dla wsi Brodziszcze, w: Genetyka. Genealogiczna kartoteka — baza urodzeń, małżeństw i zgonów, https://geneteka.genealodzy.pl/index.php (12.02.2026).
Wysocki W. J., Rotmistrz Pilecki, Warszawa 1994.
Z[iemba] W., Ś.p. ks. Giedymin Pilecki, „Warmińskie Wiadomości Diecezjalne” (1969) nr 2, s. 59–60.
Zbiór kopii materiałów archiwalnych przekazanych przez Akademię Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Republiki Gruzji, Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie, IPN BU 2907/209, t. 2.
Zgorzelski C., W strefie Wielkiej i Małej Pohulanki, w: Gimnazjum im. Króla Zygmunta Augusta w Wilnie. Wspomnienia wychowawców i wychowanków, red. L. Malinowski, Bydgoszcz 1999, s. 68–84.
Żelazko J., Proces prof. Stanisława Gorzuchowskiego przed WSR w Łodzi. Z dziejów WiN na ziemi łódzkiej, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2 (2002) nr 2, s. 197–207.
Żukowski P. M., Bronisław Wróblewski — Stefan Glaser. Sprawa katedr prawa i procesu karnego na Wydziale Prawa i Nauk Społecznych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, „Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa” 14 (2021) nr 3, s. 331–354.
Żukowski P. M., Michał Król (1900–1943). Biogram naukowego życia doktora praw i docenta prawa narodów na Wydziale Prawa i Nauk Społecznych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, „Głos Prawa. Przegląd Prawniczy Allerhanda” 7 (2024) nr 1(13), poz. 13, https://glosprawa.pl/artykul-335/michal-krol-1900-1943-biogram-naukowego-zycia-doktora-praw-i-docenta-prawa-narodow-na-wydziale-prawa-i-nauk-spolecznych-uniwersytetu-stefana-batorego-w-wilnie (12.02.2026).
Żukowski P. M., Świda Witold Jan, w: Polski słownik biograficzny, t. 51, red. A. Romanowski, Warszawa–Kraków 2016, s. 216–219.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Mariusz Balcerek
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy publikujący w czasopiśmie udzielają jego wydawcy zgody o następującej treści:
- Autor zachowuje autorskie prawa majątkowe do utworu, a jednocześnie udziela wydawcy czasopisma zgody na jego pierwszą publikację w wersji drukowanej i wersji online na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe oraz zgody na wykonywanie opracowań, w tym przekładów.
- Autor ma możliwość udzielania zgody niewyłącznej na opublikowanie utworu w wersji, która ukazała się w czasopiśmie (np. zamieszczenia go w repozytorium instytucjonalnym lub opublikowania w książce), wraz z informacją o jego pierwszej publikacji w czasopiśmie.
