Polish-language pastoral care in Germany. History, identity, and the role of the Polish Catholic Mission in the context of migration, pluralism, and religious transformations

Authors

DOI:

https://doi.org/10.15633/30303

Keywords:

Polish Catholic Mission, Polish diaspora in Germany, Polish migrant pastoral care, history of Polish migration, national identity, Polish diaspora

Abstract

The article offers an in-depth examination of the historical development of Polish-language pastoral care in Germany, interpreting it not merely as a religious phenomenon but as a complex socio-cultural process intrinsically linked to the centuries-long presence of Poles in German territories. It traces the major stages of Polish migration from the seventeenth century to the present day, highlighting the political, economic, and ecclesial conditions that shaped the organization of religious life and the preservation of national identity among Polish communities abroad. Particular emphasis is placed on the 50-year activity of the Polish Catholic Mission. The article analyzes five principal phases in the evolution of pastoral structures: the pre-partition era, the turn-of-the-century economic migration, the interwar period, the turbulent years of the Second World War, and the post-war institutional consolidation. Special attention is devoted to the role of the clergy, whose efforts—often undertaken despite restrictions imposed by state authorities and ecclesiastical jurisdictions—were instrumental in safeguarding language, faith, and cultural tradition. The study also highlights the contributions of Cardinal August Hlond and Archbishop Józef Gawlina, whose leadership proved decisive for the spiritual and organizational framework of pastoral care for the diaspora. The 80th anniversary of the Polish Catholic Mission provides an opportunity to evaluate its enduring significance in the context of contemporary migratory trends, cultural pluralism, and the evolving religious landscape among Poles abroad. The article argues that the Mission functions not only as a pastoral institution but also as an important locus of community building and collective memory within the dynamic environment of modern Europe.

References

Bączkowicz F., Prawo kanoniczne. Podręcznik dla duchowieństwa, t. 2, Opole 1958.

Berkmann B. J., Migrants from Eastern Catholic Churches in Germany, „Vergentis” (2020) no. 11, s. 19–29.

Bober S., Duszpasterstwo polskie w Niemczech, w: Duszpasterstwo polskojęzyczne w Niemczech1945–2005. Polnischsprachige Seelsorge in Deutschland 1945–2005, red. S. Bober, S. Budyn, Lublin–Hannover 2006, s. 23–58.

Codex iuris canonici auctoritate Ioannis Pauli PP. II promulgatus, 25.01.1983, „Acta Apostolicae Sedis” 75 (1983) pars 2, s. 1–317.

Dekret Stolicy Apostolskiej z 5 sierpnia 1945 r. dotyczący polskiego duszpasterstwa w Niemczech, Archiwum Polskiej Misji Katolickiej w Niemczech, sygn. 11.

Deutsche Bischofskonferenz, Auf dem Weg zu einer interkulturellen Communio. Leitlinien für die Seelsorge in anderen Sprachen und Riten, 18.09.2024.

Deutsche Bischofskonferenz, Richtlinien für die Amtsausübung der Delegaten für die Seelsorge in anderen Muttersprachen, 17.09.2001 (materiał wewnętrzny).

Janusz G., Polacy w Niemczech a niepodległość Polski, w: Polonia i odbudowa państwa polskiego w 1918 roku, red. W. Śladkowski, Lublin–Warszawa 1991, s. 50–70.

Janusz G., Polonia w Republice Federalnej Niemiec, Lublin 1990.

Katholische Pfarreien und Organisationsreformen, Fowid, 07.04.2017, https://fowid.de/meldung/katholische-pfarreien-und-organisationsreformen (15.09.2025).

Kersten K., Repatriacja ludności polskiej po II wojnie światowej. Studium historyczne, Wrocław–Warszawa 1974.

Kirchen müssen laut Bericht rund 40.000 Immobilien aufgeben, Vatican News, 02.05.2023, https://www.vaticannews.va/de/kirche/news/2023-05/deutschland-kirchen-bericht-vierzigtausend-immobilien-aufgeben.html (15.09.2025).

Kołodziej B., Opieka duszpasterska nad wychodźcami polskimi, Poznań 2003.

Kosicki K., Przebłyski duszpasterstwa wśród Polaków w Niemczech w czasie II wojny światowej, „Duszpasterz Polski Zagranicą” 42 (1991), s.551–552.

Kozłowski J., Polacy w Niemczech w XIX i XX wieku (do 1945 roku), w: Polonia w Europie, red. B. Szydłowska-Ceglowa, Poznań 1992, s. 223–243.

Kozłowski J., Rozwój organizacji społeczno-narodowych wychodźctwa polskiego w Niemczech w latach 1870–1914, Wrocław–Warszawa 1987.

Łuczak C., Polacy w okupowanych Niemczech 1945–1949, Poznań 1993.

Luxmoore J., As refugees increase, German bishops work to include Eastern Catholics, „Crux” 19.10.2020, https://cruxnow.com/church-in-europe/2020/10/as-refugees-increase-german-bishops-work-to-include-eastern-catholics (15.09.2025).

Mraczek M., Przekształcenie Ordynariatu dla Polaków w Niemczech w Polską Misję Katolicką w Niemczech, „Polonia Sacra” 27 (2023) z. 4, s. 189–208, https://doi.org/10.15633/ps.27409.

Murzynowska K., Polskie wychodźstwo zarobkowe w Zagłębiu Ruhry w latach 1880–1914, Wrocław–Warszawa 1972.

Nadolny A., Organizacje kulturalne Polaków w Niemczech do 1939 roku, w: Polacy — Niemcy. Przeszłość — teraźniejszość — przyszłość, red. Z. Zieliński, Katowice 1993, s. 108–127.

Palaver W., Collective identity and Christianity: Europe between nationalism and an open patriotism, „Religions” 12 (2021) no. 5, 339, https://doi.org/10.3390/rel12050339.

Papieska Rada ds. Duszpasterstwa Migrantów i Podróżnych, Instrukcja Erga migrantes caritas Christi, 3.05.2004.

Pismo ks. S. Bartczaka z 28 X 1950 r. w sprawie nauczania religii po polsku, Archiwum Polskiej Misji Katolickiej w Niemczech, sygn. 242.

Polonia w Niemczech. Historia i współczesność, red. M. Masłowska, Warszawa 1995.

Protokół z konferencji w sprawie Caritasu (Paderborn–Salzkotten), 24–25 XI 1949 r., Archiwum Polskiej Misji Katolickiej w Niemczech, sygn. 249.

Religijność katolików polskojęzycznych w Hamburgu, red. H. Koszałka, Ząbki 2002.

Richtlinien für die polnischsprachige Seelsorge, 17.09.2001, w: Duszpasterstwo polskojęzyczne w Niemczech 1945–2005. Polnischsprachige Seelsorge in Deutschland 1945–2005, red. S. Bober, S. Budyn, Lublin–Hannover 2006, s. 925–932.

Skowronek A., Parafia i misja, Katowice 1982.

Śliwański J., Weiss A., Z dziejów duszpasterstwa Polaków w Niemczech Zachodnich, „Studia Polonijne” 1 (1976), s. 139–148.

Sprawozdania duszpasterskie z ośrodków: Haltern, Archiwum Polskiej Misji Katolickiej w Niemczech, sygn. 246; Bad-Harzburg, Archiwum Polskiej Misji Katolickiej w Niemczech, sygn. 230; Bamberg, Archiwum Polskiej Misji Katolickiej w Niemczech, sygn. 230.

Sprawozdanie duszpasterskie z ośrodka Augsburg z 6 lutego 1949 r., Archiwum Polskiej Misji Katolickiej w Niemczech, sygn. 290.

Sprawozdanie duszpasterskie z ośrodka Liegen-Heidelberg z lutego1946 r., Archiwum Polskiej Misji Katolickiej w Niemczech, sygn. 278.

Sprawozdanie duszpasterskie z ośrodka Mainleus od października do listopada 1946 r., Archiwum Polskiej Misji Katolickiej w Niemczech, sygn. 248.

Sprawozdanie duszpasterskie z ośrodka Rosenheim za listopad 1945 r., Archiwum Polskiej Misji Katolickiej w Niemczech, sygn. 276.

Sprawozdanie z działalności duszpasterskiej na terenie Fryburga od listopada do grudnia 1946 r., Archiwum Polskiej Misji Katolickiej w Niemczech, sygn. 242.

Szulczyński A., Zarys dziejów Polonii niemieckiej: z informatorem, Berlin 1999.

Thierfelder C., Pastoral care (Seelsorge) and spiritual care in Germany, „HTS Teologiese Studies / Theological Studies” 73 (2017) no. 4, a4803, https://doi.org/10.4102/hts.v73i4.4803.

Von allem weniger, Evangelische Kirche in Deutschland, 27.03.2025, https://www.ekd.de/de/von-allem-weniger-mitgliederzahlen-sinken-89324.htm (15.09.2025).

Wierzbiański B., Polonia zagraniczna w latach 1939–1946, Londyn 1946.

Wilkosz M., Polnische Katholische Jugend in Deutschland. Standortbestimmung & Entwicklungstendenzen in den Jahren 1945–1952 und nach 1990. Eine vergleichende Analyse, Katowice–Hannover 2022.

Z literą „P”. Polacy na robotach przymusowych w hitlerowskiej Rzeszy 1939–1945. Wspomnienia, wybór i oprac. R. Dyliński, M. Flejsierowicz, S. Kubiak, Poznań 1976.

Zieliński Z., Niemcy i katolicyzm polski w czasie II wojny światowej, w: Polacy — Niemcy. Przeszłość — teraźniejszość — przyszłość, Katowice 1993, s. 32–46.

Zimnica-Kuzioła E., Polski „homo religiosus”. Doświadczenie religijne w relacjach potocznych, Łódź 2013.

Downloads

Published

2026-09-30

Issue

Section

Articles

How to Cite

Wilkosz, M. (2026). Polish-language pastoral care in Germany. History, identity, and the role of the Polish Catholic Mission in the context of migration, pluralism, and religious transformations. Polonia Sacra, 30(3), 45-76. https://doi.org/10.15633/30303

Similar Articles

1-10 of 125

You may also start an advanced similarity search for this article.